Με ιδιαίτερο περιβαλλοντικό ενδιαφέρον θα πραγματοποιηθεί ημερίδα του
Μελισσοκομικού Συλλόγου Ρεθύμνης «ΜΕΛΙΤΤΕΥΣ» με θέμα «Μέλισσες –
Φυτοφάρμακα και Διατροφική Αλυσίδα» την Κυριακή 1 Δεκεμβρίου 2019 από
16.00 έως 22.00 στο Ρέθυμνο, στην αίθουσα του Ωδείου Ρεθύμνου «Παντελή
Πρεβελάκη».

Σκοπός της ημερίδας:
Η ημερίδα αποτελεί μία δράση για την ενημέρωση και ευαισθητοποίηση κάθε εμπλεκόμενου
στην απειλή αφανισμού των μελισσών, την ορθή εφαρμογή καλών πρακτικών στην γεωργία
και την κτηνοτροφία, την χρήση των φυτοφαρμάκων και των εναλλακτικών τρόπων
αντιμετώπισης των ασθενειών.
Επισημαίνουμε ότι το θέμα της ημερίδας «Μέλισσες – Φυτοφάρμακα και Διατροφική
Αλυσίδα» αποτελεί παγκόσμιο προβληματισμό με δράσεις σε κάθε επίπεδο εμπλεκομένων
για την ενημέρωση και την πρόληψη του αφανισμού των μελισσών η οποία
επηρεάζει το ένα τρίτο όλης της παγκόσμιας αγροτικής παραγωγής, αφού αυτή
εξαρτάται από τις υπηρεσίες των επικονιαστών.
Θεματολογία*
Η βασικές ενότητες που θα αναπτυχθούν αφορούν την παρακάτω θεματολογία:
• Η προσφορά της μέλισσας στην γεωργία, το περιβάλλον και την διατροφική αλυσίδα.
• Ασθένειες μελισσών και Περιβαλλοντικοί κίνδυνοι που απειλούν την μέλισσα.
• Μέλισσες και φυτοφάρμακα, η συνύπαρξη με τους αγρότες.
• Φυτοφάρμακα – Εναλλακτικοί τρόποι αντιμετώπισης ασθενειών καλλιεργειών.
• Κίνδυνοι για την ποιότητα και ασφάλεια των μελισσοκομικών, γεωργικών και
κτηνοτροφικών προϊόντων από την χρήση φυτοφαρμάκων.

αναλυτικό πρόγραμμα της Ημερίδας

Η ημερίδα θα έχει την στήριξη και την συμμετοχή εκπροσώπων και φορέων των
Μελισσοκόμων, των Αγροτών, των Κτηνοτρόφων και των Γεωπόνων (επιχειρήσεις πώλησης
αγροτικών εφοδίων – φυτοφαρμάκων) και άλλων εμπλεκομένων στην θεματολογία και την
επιτυχία της ημερίδας.
Συνδιοργανώνεται με την Περιφέρεια Κρήτης, ενώ βρίσκεται υπό την αιγίδα της Ιεράς
Μητροπόλεως Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου, του Δήμου Ρεθύμνης και του
Επιμελητηρίου Ρεθύμνης.

Η είσοδος θα είναι ελεύθερη για όλους τους Μελισσοκόμους, Αγρότες, Κτηνοτρόφους,
Γεωπόνους του Νομού αλλά και κάθε άλλο ενδιαφερόμενο.
Είμαστε στην διάθεση σας για κάθε πρόσθετη πληροφορία.
Επισυνάπτεται η Αφίσα και το Πρόγραμμα της Ημερίδας.

Για το ΔΣ
Η Πρόεδρος
Κουβαρά Χρίστίνα
Ο Γραμματέας
Κυριακάκης Νίκος

N. Παππάς   Βιολόγος

Οι μέλισσες λαμβάνουν τις αναγκαίες ποσότητες πρωτεϊνών από τη γύρη. Είναι οι ενώσεις οι οποίες έχουν άμεση σχέση και με το αμυντικό σύστημα των μελισσών.  Στα πειράματά τους Γάλλοι επιστήμονες του INRA τάϊσαν μέλισσες με γύρη που προέρχονταν από πολλά φυτά (πολυανθική) και άλλες μέλισσες στις οποίες έδωσαν γύρη προερχόμενη μόνο από ένα και μοναδικό φυτό.

Στη συνέχεια μέτρησαν την πυκνότητα των αιμοκυττάρων, τη δράση της φενολοοξυδάσης (πρόκειται για ένα σπουδαίο ένζυμο του αμυντικού συστήματος των εντόμων) και τρίτο τον αριθμό των λιπωδών σωμάτων (είναι οι τόποι σύνθεσης των πρωτεϊνών του αμυντικού συστήματος και υπεύθυνοι για την μακροβιότητα των μελισσών). Εκτός αυτών μετρήθηκε και η δράση της γλυκοξυδάσης, η οποία είναι υπεύθυνη για την ικανότητα που έχουν οι μέλισσες να προφυλάσουν από μικρόβια την τροφή που προορίζεται για τον νεαρό γόνο αλλά και το μέλι.

Μέλισσες οι οποίες έλαβαν γύρη στη διατροφή τους έδειξαν μια καλύτερη άμυνα  συγκρινόμενες με μέλισσες που δεν λάμβαναν γύρη στο διαιτολόγιό τους. Όμως μέλισσες οι οποίες εκτράφηκαν με γύρη που προέρχονταν από περισσότερα φυτά, έδειξαν κατά 40% μεγαλύτερη δραστηριότητα της γλυκοξυδάσης από μέλισσες που εκτράφηκαν με γύρη που προέρχονταν μόνο από ένα φυτό. Έτσι είναι πολύ πιθανό οι πρώτες μέλισσες να είναι και περισσότερο ανθεκτικές σε παθογόνους οργανισμούς.

Έτσι αποδείχθηκε ότι η διατροφή των μελισσών με γύρη έχει άμεση σχέση με το αμυντικό της σύστημα. Δεν παίζει ρόλο η ποσότητα όσο η ποικιλία της γύρης. Όσο περισσότερα φυτά συμμετέχουν στη σύνθεση της προς κατανάλωση γύρης τόσο το καλύτερο.

Απορίες και διευκρινίσεις σχετικά με το άρθρο ή με όποιο άλλο θέμα θέλετε επικοινωνήστε με το περιοδικό Μελισσοκομική Επιθεώρηση πατώντας εδώ.

Για την κατάρτισή σας,
επιλέξτε πηγές πληροφόρησης με επιστημονικά τεκμηριωμένη γνώση

Πασχάλης Χαριζάνης
Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Το χρώμα του παραγόμενου μελιού σχετίζεται κυρίως με το φυτό από το οποίο προέρχεται, τη γύρη, τα ανόργανα άλατα και τις συνθήκες συντήρησης μετά τον τρύγο ειδικά της θερμοκρασίας κατά τη διάρκεια αποθήκευσης. Το χρώμα του μελιού γίνεται σκοτεινότερο εξαιτίας του χρόνου αποθήκευσης λόγω διαφόρων ενζυματικών αντιδράσεων που συμβαίνουν μέσα σε αυτό. Πιστεύεται ότι το χρώμα της κηρήθρας ευθύνεται εν μέρει για το χρώμα του μελιού.

Πραγματοποιήθηκε  πείραμα στη Γερμανία, όπου από κυψέλες τρυγήθηκε μέλι φλαμουριάς που είχαν κηρήθρες άσπρες φρεσκοκτισμένες και μαύρες παλιές. Επί πλέον χρησιμοποιήθηκαν  άσπρες φρεσκοκτισμένες και μαύρες παλιές κηρήθρες στις οποίες τοποθετήθηκε σιρόπι Apiinvert® σε κάθε μία. Επιλέχθηκε το σιρόπι αυτό γιατί είναι διαυγές και αργεί να κρυσταλλώσει. Το σιρόπι παρέμεινε στην κηρήθρα για 4 εβδομάδες και μετά έγινε μέτρηση της διαύγειάς του με φωτόμετρο.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι το μέλι φλαμουριάς που τρυγήθηκε από άσπρες φρεσκοκτισμένες κηρήθρες ήταν πιο ανοιχτόχρωμο από εκείνο των μαύρων κηρηθρών. Επίσης το ίδιο συνέβη και με το σιρόπι το οποίο ήταν πιο ανοιχτόχρωμο στις άσπρες κηρήθρες.

Η παραπάνω έρευνα έδειξε ότι μέλι που τρυγείται από μαύρες κηρήθρες είναι πιο σκουρόχρωμο και φαίνεται ότι χρωστικές ή ανόργανα άλατα μεταφέρονται από την κηρήθρα στο μέλι.

K.Philipp, F.Sophia, K.Kristof & K.Munstedt
The color of honey-The influences of the quality of the honey comb
American Bee Journal 146: 861-862 (2006)

Απορίες και διευκρινίσεις σχετικά με το άρθρο ή με όποιο άλλο θέμα θέλετε επικοινωνήστε με το περιοδικό Μελισσοκομική Επιθεώρηση πατώντας εδώ.

Για την κατάρτισή σας,
επιλέξτε πηγές πληροφόρησης με επιστημονικά τεκμηριωμένη γνώση

Πασχάλης Χαριζάνης
Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Σε μία μελέτη που πραγματοποιήθηκε στο Πανεπιστήμιο της Χάϊφα, Ισραήλ, βρήκαν ότι οι μέλισσες προτιμούν νέκταρ που έχει μικρές συγκεντρώσεις καφεΐνης και νικοτίνης.  Αυτός θα μπορούσε να είναι ένας επαναστατικός τρόπος να κάνει τις μέλισσες να εθιστούν στις ουσίες αυτές. Όλοι γνωρίζουμε ότι το νέκταρ περιέχει ζάχαρα που χρησιμοποιούνται ως ενέργεια από τις μέλισσες. Όμως το νέκταρ κάποιων φυτών μπορεί να περιέχει τοξικές ουσίες όπως η καφεΐνη και η νικοτίνη.

Στη μελέτη που έγινε στο Πανεπιστήμιο της Χάϊφα εξέτασαν αν αυτές οι ουσίες μπορούν να προσελκύσουν τις μέλισσες περισσότερο. Η νικοτίνη βρίσκεται στο νέκταρ διαφόρων ειδών καπνού όπως το Nicotiana glauca σε συγκέντρωση 2,5 mg ανά λίτρο. Η καφεΐνη βρέθηκε σε συγκέντρωση 11 έως 17,5  mg ανά λίτρο στα άνθη των περισσοτέρων εσπεριδοειδών. Μάλιστα στα άνθη του γρέϊπφρουτ η καφεΐνη είναι σε πολύ υψηλότερες συγκεντρώσεις που μπορούν να φθάσουν τα 94,2 mg ανά λίτρο.

Για να εξετάσουν εάν οι μέλισσες προτιμούν νέκταρ που περιέχει νικοτίνη και καφεΐνη οι επιστήμονες πρόσφεραν τεχνητό νέκταρ που περιείχε διάφορα ποσοστά ζαχάρων και διάφορες συγκεντρώσεις νικοτίνης και καφεΐνης σε σύγκριση με νέκταρ που είχε μόνο ζάχαρα. Η συγκέντρωση νικοτίνης και καφεΐνης κυμαίνονταν από τα φυσικά επίπεδα που υπάρχουν στο νέκταρ των ανθέων μέχρι πολύ υψηλότερα από αυτά που βρίσκονται στη φύση.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι μέλισσες σαφώς προτιμούν νέκταρ που περιέχει νικοτίνη και καφεΐνη από το «καθαρό» νέκταρ. Σύμφωνα με τους ερευνητές είναι δύσκολο να πει κανείς με ακρίβεια εάν αυτές οι ουσίες που υπάρχουν στο νέκταρ έχουν εξελιχθεί στη διάρκεια των αιώνων για να προσελκύουν τα έντομα ώστε η επικονίαση να είναι πιο αποτελεσματική και όπως φαίνεται οι ουσίες αυτές είναι ελκυστικές για τα έντομα και ότι με την παρούσα μελέτη αποδεικνύεται η προτίμηση και όχι ο εθισμός στη νικοτίνη και καφεΐνη.

A.Gilant
Are bees also addicted to caffeine and nicotine?
American Bee Journal 150(4):314 (2010)

Απορίες και διευκρινίσεις σχετικά με το άρθρο ή με όποιο άλλο θέμα θέλετε επικοινωνήστε με το περιοδικό Μελισσοκομική Επιθεώρηση πατώντας εδώ.

Για την κατάρτισή σας,
επιλέξτε πηγές πληροφόρησης με επιστημονικά τεκμηριωμένη γνώση

Ν. Παππάς 
Βιολόγος

Στο Μόντρεαλ του Καναδά διεξήχθη φέτος το 46ο διεθνές μελισσοκομικό συνέδριο της ΑΠΙΜΟΝΤΙΑ, από τις 8 έως τις 12 Σεπτεμβρίου του 2019.

Με τη μελισσοκομία ασχολούνται στον Καναδά περίπου 8.000 άνθρωποι. Τα μελίσσια ανέρχονται σε 720.000 εκ των οποίων το 80% ανήκει σε επαγγελματίες μελισσοκόμους. Εντυπωσιακό είναι ότι μία μόνο μελισσοκομική επιχείρηση έχει 13.000 μελίσσια.

Παράγονται ετησίως 34.000 τόνοι μελιού. Η μισή παραγωγή δηλαδή 17.000 τόνοι, εξάγονται προς τις ΗΠΑ οι οποίες εισάγουν το 80 με 90% του μελιού που συνολικά εξάγεται από τον Καναδά. Η παραγωγή ανά μελίσσι ανέρχεται σε περίπου 50 κιλά.

Το μέλι του Καναδά είναι κυρίως ανθόμελο από διάφορα αγριολούλουδα όπως ραδίκια, τριφύλλια, φαγόπυρο αλλά και θυμάρι. Ένα ιδιαίτερο μέλι παράγεται στην περιοχή του Κεμπέκ όπου περίπου 8.000 μέλισσες μεταφέρονται για την επικονίαση του μπλε μύρτιλου.

Άλλα 300.000 μελίσσια προσφέρουν κάθε χρόνο τις υπηρεσίες για την επικονίαση της ελαιοκράμβης. Σημειώνουμε ότι στη χώρα αυτή παράγονται ετησίως 12,6 εκατομμύρια τόνοι σπόροι ελαιοκράμβης.

Στον Καναδά η ράτσα μελισσών του κυριαρχεί είναι η carnica και ακολουθεί η ligustica.

DBJ 2/2019

Απορίες και διευκρινίσεις σχετικά με το άρθρο ή με όποιο άλλο θέμα θέλετε επικοινωνήστε με το περιοδικό Μελισσοκομική Επιθεώρηση πατώντας εδώ.

Για την κατάρτισή σας,
επιλέξτε πηγές πληροφόρησης με επιστημονικά τεκμηριωμένη γνώση

 Μ. Δ. Υφαντίδης

Προοίμιο

Τον Ιανουάριο του τρέχοντος έτους δημοσιεύτηκε (σε ηλεκτρονική μορφή) στα Proceedings of the National Academy of Sciences των ΗΠΑ διδακτορική διατριβή με τίτλο “Varroa destructor feeds primarily on honey bee fat body tissue not hemolymph”⁹ (“Η Varroa destructor τρέφεται πρωτίστως με λιπώδη ιστό της μέλισσας, όχι με αιμολέμφο”). Ωστόσο, στα τέλη του 2018 ο Samuel. Ramsey κατά την καθιερωμένη, προφορική υποστήριξη αυτής της διατριβής του ενώπιον ακροατηρίου στο πανεπιστήμιο του Maryland την είχε τιτλοφορήσει με τον αυθεντικό και κάπως πιο «ανατρεπτικό» τίτλο:
«Varroa does not feed on hemolymph»
,ο οποίος σε σχετικό βίντεο του διαδικτύου προβάλλεται φαρδύς-πλατύς στην γιγαντο-οθόνη της κεντρικής αίθουσας διαλέξεων του ως άνω πανεπιστημίου.

Έχουμε λοιπόν καταρχήν δημοσιοποίηση μιας και της αυτής ερευνητικής εργασίας με δύο όμως αμφίσημους τίτλους, κάτι που είναι απότοκο της χρήσης κειμένου ηλεκτρονικής μορφής. Για όσο ακόμη χρονικό διάστημα θα παραμένει το κείμενο μόνο με τη μορφή αυτή, θα υπάρχει και η δυνατότητα της όποιας άλλης (και κατά το δοκούν) τροποποίησής του. Πράγματι, στη δεύτερη, μετριοπαθέστερη εκδοχή, της υπό σχολιασμό εργασίας⁹ προστέθηκε και η ακόλουθη διατύπωση-ομολογία των δώδεκα συνολικά συν-συγγραφέων: «Δεν είμαστε βέβαιοι ότι η βαρρόα δεν καταναλίσκει και αιμολέμφο».

Με τον ένα ή τον άλλον τίτλο, αυτή η επιστημονική είδηση για το είδος τροφής της βαρρόα προκάλεσε, είναι η αλήθεια, το εύλογο ενδιαφέρον του αναγνωστικού κοινού, παγκοσμίως. Μόνο μέσα στην πρώτη εβδομάδα του Φεβρουαρίου του 2019 ο αριθμός των επισκεπτών της σχετικής ιστοσελίδας αυξήθηκε κατά 536 άτομα, φτάνοντας έτσι έως τότε συνολικά στους 15.958 αναγνώστες. Εκλαϊκευτικά μελισσοκομικά περιοδικά πρόβαλαν ήδη και σχολίασαν ποικιλοτρόπως την περίεργη, όντως, αυτή είδηση. Βρισκόμαστε άραγε στην αρχή της δημιουργίας ενός καινούριου μελισσοκομικού μύθου, ογδόντα περίπου χρόνια μετά την εποχή, κατά την οποία γεννήθηκε εκείνος, ο περίφημος πια (αλλά τουλάχιστον εξαιρετικά θελκτικός ! ) μύθος της γλώσσας των χορών των μελισσών;

Πάντως, το συμπέρασμα-αφορισμός του Ramsey, ότι δηλαδή «η βαρρόα δεν τρέφεται με αιμολέμφο», (ο αυθεντικός τίτλος της εργασίας του) δικαιολογημένα ξαφνιάζει, διότι μοιάζει σαν να ανατρέπει άρδην την επιστημονικά καθολική παραδοχή, ότι δηλαδή το παράσιτο τρέφεται με την υγρής μορφής αιμολέμφο (με το «αίμα») της μέλισσας. Η ανακάλυψη ότι η τροφή της ακμαίας βαρρόα είναι πρωτίστως ο μη υγρής μορφής λιπώδης ιστός της (επίσης) ακμαίας μέλισσας συνιστά αναμφίβολα πρωτοτυπία της διδακτορικής αυτής διατριβής, και διευρύνει, ασφαλώς, όμως χωρίς και να ανατρέπει τις ως τώρα γνώσεις μας πάνω στο συγκεκριμένο θέμα. Η καινούρια αυτή γνώση πιθανολογείται, ότι θα συμβάλει θετικότατα στην παραπέρα κατανόηση της συμπεριφοράς της βαρρόα κατά τη διαδικασία της μετακίνησής της από το σώμα της ακμαίας μέλισσας στα ώριμα κελιά του ανοιχτού γόνου του μελισσιού, μέσα στα οποία και αναπαράγεται αποκλειστικά το παράσιτο αυτό. Ωστόσο, η ανακάλυψη του Ramsey ατυχώς δεν προσδίδει αυτομάτως στην εν λόγω διατριβή και το αναμενόμενο επιστημονικό κύρος, διότι, το αρχικό συμπέρασμα ότι η βαρρόα δεν τρέφεται με αιμολέμφο», είναι τελείως αβάσιμο.

Τα τρωτά σημεία της διατριβής του Ramsey

1.Η απολυτότητα στη διάκριση αιμολέμφου και λιπώδη ιστού

Τα ως σήμερα βιβλιογραφικά δεδομένα πείθουν, ότι αιμολέμφος και λιπώδης ιστός είναι δύο «συγκοινωνούντες» ιστοί (οργανικά συστήματα) της μέλισσας, και ότι ανάλογα με το στάδιο της οντογενετικής εξέλιξης του εντόμου τροφοδοτεί ο ένας ιστός τον άλλον με θρεπτικά συστατικά ^1,2,11,14. Πιο συγκεκριμένα, στο στάδιο της ακμαίας μέλισσας η αιμολέμφος της (που περιλούζει όλους τους άλλους ιστούς και τα όργανα του εντόμου, άρα και τον λιπώδη ιστό) εμπλουτίζεται πρωτογενώς με θρεπτικά συστατικά, προερχόμενα κατ’ ευθείαν από την τροφή (μέλι και γύρη) με την αφομοιωτική δράση των κυττάρων του μονόστρωμου επιθηλίου του στομάχου του εντόμου. Στη συνέχεια η ίδια η αιμολέμφος εφοδιάζει αδιάλειπτα με αυτά τα συστατικά τους υπόλοιπους ιστούς του. Ότι περισσεύει, αποθηκεύεται στον λιπώδη ιστό. Αντίθετα, στο στάδιο της αναπτυσσόμενης μέλισσας μέσα στο σφραγισμένο πλέον κελί του γόνου, και ειδικότερα στο στάδιο της προχρυσαλίδας, είναι ο ήδη σχηματισμένος πλούσιος λιπώδης ιστός της που εφοδιάζει με τη σειρά του την αιμολέμφο με αφθονία καλοχωνεμένων ουσιών. Τότε είναι που ο λιπώδης ιστός, καθώς ωριμάζει, εξαντλείται πλήρως, δηλαδή, «μετατρέπεται» σε αιμολέμφο, όπως παραστατικά δείχνει και η Εικόνα 1: τα λιποσταγονίδια [λευκοί κύκλοι στα στάδια α), β), και γ)] λιγοστεύουν υπέρ των υδατανθρακούχων και πρωτεϊνούχων ουσιών [σκούροι κύκλοι στα στάδια δ) και ε) ] ¹¹.

Από τα προαναφερθέντα γίνεται τώρα, μάλλον, κατανοητό ότι καταρχήν μεταξύ αιμολέμφου και λιπώδη ιστού υπάρχει μια δυναμική ισορροπία και όχι, (όπως αντίθετα πρεσβεύουν οι συγγραφείς της υπό ανάλυση εδώ εργασίας) μια στατική διαφορά. Ως προς την χημική σύσταση των δύο αυτών ιστών η διαφορά τους δεν είναι τόσο ποιοτική όσο ποσοτική. Και οι δυο, δηλαδή, περιέχουν υδατάνθρακες, πεπτίδια (πρωτεϊνες) και λιπαρές ουσίες, αλλά σε διαφορετικές αναλογίες. Ως προς τη φυσική τους κατάσταση, εξάλλου, η διαφορά των δύο ιστών έγκειται στο ότι μόνον η αιμολέμφος είναι ρευστή και γι αυτό μπορεί και κυκλοφορεί μέσα στο σώμα του εντόμου, ενώ ο μη υγρός λιπώδης ιστός αυτονόητα στερείται της σπουδαίας αυτής φυσιολογικής ιδιότητας. Να γιατί, λοιπόν, το δίλημμα «αιμολέμφος ή λιπώδης ιστός» ως τροφή της βαρρόα καταρχήν είναι πλαστό.

Πάντως, ο λιπώδης ιστός της ακμαίας μέλισσας (Εικόνα 2), τον οποίο κατά κύριο λόγο καταναλίσκει η ακμαία βαρρόα⁹ αποτελείται από ελαφρά συνδεμένες μεταξύ τους, λευκές λιποκύστεις (lipocytes), οι οποίες έχουν και αυτόνομη συνθετική δραστηριότητα η καθεμιά τους. Πράγματι, στα έντομα γενικά, αλλά και στη μέλισσα ειδικότερα, ο λιπώδης ιστός δεν είναι απλώς αποθήκη “λίπους” και άλλων οργανικών και ανόργανων ουσιών, αλλά και όργανο, το οποίο διαδραματίζει ανάλογο ρόλο με το συκώτι των θηλαστικών, δηλαδή, σε αυτόν λαμβάνει χώρα η σύνθεση (με τη διαδικασία του λεγόμενου ενδιάμεσου μεταβολισμού) όχι μόνο λιπών, με τη μορφή λιποσταγονιδίων, αλλά επίσης και γλυκογόνου και πρωτεϊνών. Επιπλέον, ο λιπώδης ιστός είναι και ενδοκρινικό όργανο, το οποίο παράγει διάφορα αντιμικροβιακά πεπτίδια και συμμετέχει στην αποτοξίνωση του οργανισμού του εντόμου, για παράδειγμα, από υπολείμματα εντομοκτόνων, κ.λπ.¹

2. Ανεπαρκής βιβλιογραφία στο θέμα «τροφή των αναπτυσσόμενων βαρρόα»

Αυτό είναι το δεύτερο τρωτό σημείο της εργασίας του Ramsey και των συνεργατών. Όπως επισημάνθηκε ήδη και νωρίτερα, ο λιπώδης ιστός «ωριμάζει», κατά το διάστημα που η προχρυσαλίδα της μέλισσας μεταμορφώνεται⁶ σε χρυσαλίδα (βλ. και πάλι Εικόνα 1). Τότε τα ώριμα λιποκύτταρα βαθμιαία διογκώνονται αρχικά λόγω του οργανικού νερού, που παράγεται κατά τον ενδιάμεσο μεταβολισμό των λιπαρών ουσιών, και τελικά διαρρηγνύονται αναπότρεπτα, οπότε το περιεχόμενό τους εμπλουτίζει αυτομάτως την αιμολέμφο¹¹. Σε αυτή τη φάση της οντογενετικής εξέλιξης της μέλισσας, ο λιπώδης ιστός της έχει πράγματι μετατραπεί φυσιολογικά ολόκληρος σε αιμολέμφο. Αυτό επισημαίνεται και από την ερευνητική ομάδα στην δεύτερη εκδοχή, της υπό ανάλυση εργασίας, ότι δηλαδή «Ο λιπώδης ιστός εξαντλείται για τις ανάγκες δημιουργίας των νέων οργάνων της χρυσαλίδας»⁹ (Ramsey και συνεργάτες 2019, σελ..4, στήλη 2, παρ. 2). Η «εξάντληση» του λιπώδη ιστού συμβαίνει προφανώς υπό εντελώς φυσιολογικές συνθήκες (είτε, δηλαδή, η μέλισσα παρασιτείται από τη βαρρόα είτε όχι). Σε κάθε περίπτωση, αυτή η «εξάντληση» εξηγεί, γιατί ο λιπώδης ιστός των νέο-εκκολαπτόμενων μελισσών είναι όντως υποτυπώδης έως και ανύπαρκτος, όπως απερίφραστα δηλώνεται και πάλι από τους συγγραφείς της υπό ανάλυση διδακτορικής διατριβής (βλ. σελ 4, στήλη 2 παράγραφος 1 σειρές 8-10: «… νεοεκκολαπτόμενες μέλισσες έχουν εξαντλημένο τον λιπώδη ιστό (λόγω των αναγκών της μεταμόρφωσης…)» Τον πιο καλά αναπτυγμένο λιπώδη ιστό, πάντως, τον διαθέτουν οι οικιακές μέλισσες, ηλικίας άνω της μιας εβδομάδος (Εικόνα 2). Σε αυτές τις μέλισσες είναι που παρασιτεί και ο μεγαλύτερος αριθμός των ακμαίων ακάρεων⁹.

Επισημαίνεται τέλος ότι οι αναπτυσσόμενες βαρρόα εμφανίζονται στο σφραγισμένο κελί της μέλισσας ως πρωτονύμφες, (το πρώτο κινητικό οντογενετικό στάδιο του παρασίτου ⁸,¹²) και άρα αυτές τότε αρχίζουν για πρώτη φορά να διατρέφονται, όταν, δηλαδή, η αναπτυσσόμενη μέλισσα θα έχει ήδη μεταμορφωθεί σε χρυσαλίδα, με άλλα λόγια τότε που θα έχει «εξαντληθεί» ήδη ο λιπώδης ιστός και όχι νωρίτερα. Αντιλαμβανόμαστε λοιπόν, ότι οι αναπτυσσόμενες βαρρόα τρέφονται ΜΟΝΟΝ με αιμολέμφο, αφού τότε δεν υπάρχει λιπώδης ιστός στις αναπτυσσόμενες μέλισσες Επομένως ο νεότευκτος μύθος του Ramsey, δηλαδή, ότι «Η βαρρόα δεν τρέφεται με αιμολέμφο» καταπίπτει αυτομάτως εν τη γενέσει του.

Πώς παρασιτούν οι αναπτυσσόμενες βαρρόα

Πάντως, το υπό ανάλυση ζήτημα αποκτά την ουσιαστικότερη σημασία του, όταν αναλογιστούμε ότι την εξάντληση του μελισσιού, ως υπεροργανισμού, δεν την προκαλεί ο παρασιτισμός από τις ακμαίες αλλά κυρίως από τις αναπτυσσόμενες βαρρόα, όπως θα φανεί κατά την πρόοδο της συζήτησής μας.

Είναι, λοιπόν, κατ’ αρχήν διαπιστωμένο, ότι η ικανότητα του παρασίτου να τραυματίζει με τα προς τούτο κατάλληλα διαμορφωμένα στοματικά του μόρια⁵ τον ξενιστή του είναι «προνόμιο» μόνον της ακμαίας βαρρόα. Τα στοματικά μόρια των αναπτυσσόμενων βαρρόα είναι κατάλληλα μόνον για αναρρόφηση υγρής τροφής (αιμολέμφου). Πάντως, τα τραύματα τα προκαλεί το παράσιτο στο πιο ευάλωτο σημείο της ακμαίας μέλισσας (εργάτριας ή κηφήνα), δηλαδή, στις λεπτές, μεμβράνες, που συνδέουν τους κοιλιακούς δακτυλίους του εντόμου μεταξύ τους. Οι αναπτυσσόμενες βαρρόα, σε αντίθεση με τη μητέρα τους, όχι μόνον δεν μπορούν να τραυματίσουν τον ξενιστή τους (δηλαδή, την αναπτυσσόμενη τώρα μέλισσα), αλλά στερούνται και του μηχανισμού της λεγόμενης έξω-στοματικής πέψης (extra-oral digestion)³. Με τον μηχανισμό αυτό, και πάλι μόνον η ακμαία βαρρόα πολτοποιεί τα κύτταρα του λιπώδη ιστού (όπου τον βρει) και στη συνέχεια καταπίνει τον βλωμό. Ο πολύ απλής δομής πεπτικός αγωγός της βαρρόα δεν διαθέτει αδενικά κύτταρα, που να παράγουν λιπολυτικά ένζυμα³.

Εύλογα, λοιπόν θα μπορούσε να αναρωτηθεί τώρα κανείς, πώς μπορούν και διατρέφονται τα εξελισσόμενα ακάρεα μέσα στο κλειστό ακόμα κελί της αναπτυσσόμενης μέλισσας, ενώ δεν μπορούν καν να ανοίξουν πληγές στο σώμα του ξενιστή τους και ενώ δεν διαθέτουν ούτε ένζυμα, που να μπορούν να μετουσιώνουν τον λιπώδη ιστό σε αιμολέμφο;. Η απάντηση στο ερώτημα αυτό έχει δοθεί εδώ και μερικές δεκαετίες κατά σαφή και αδιαμφισβήτητο τρόπο με την πρωτοποριακή και εξαιρετικής σημασίας εργασία των Donze & Querin (1994)⁴, την οποία, ωστόσο, δεν μνημονεύουν διόλου οι Ramsey και συνεργάτες (2019). Η γονική βαρρόα, δηλαδή, ενώ μέσα στο σφραγισμένο κελί του γόνου καταναλίσκει τον άγουρο ακόμη λιπώδη ιστό της προχρυσαλίδας¹¹ (Εικ.3α) τρυπώντας την σε διάφορα, τυχαία σημεία του σώματός της, περιορίζει τη λήψη της τροφής και για την ίδια αλλά και για τους απογόνους της σε ένα μόνον σημείο του σώματος του ξενιστή, όταν αυτός βρίσκεται πλέον στο στάδιο της χρυσαλίδας¹¹ (Εικόνα 3β), όταν, δηλαδή, ο λιπώδης ιστός είναι ώριμος, και έχει πλέον μετουσιωθεί σε αιμολέμφο, όπως ήδη έχει τονιστεί. Εκεί η ακμαία βαρρόα δημιουργεί μια και μόνη πληγή, μια μικροσκοπική «γούρνα» στο σώμα της χρυσαλίδας, όπου μπορούν να γευματίζουν και οι αναπτυσσόμενες βαρρόα.

Το φαινόμενο, που σύντομα περιγράφηκε εδώ, έχει χαρακτηριστεί ως η «γονική μέριμνα» της βαρρόα⁴. Το τυχόν ad hoc επιχείρημα (με τέτοια συντηρούνται όλοι οι μύθοι !) προς υποστήριξη και του νεότευκτου μύθου του Ramsey, ότι δηλαδή η γονική βαρρόα φτάνει τάχα στο σημείο να «θηλάζει» τα μωρά της με πολτοποιημένο από την ίδια λιπώδη ιστό είναι ανίσχυρο, καθώς μάλιστα υπάρχει και ανταγωνισμός στη θέση της λήψης της τροφής, όχι μόνον μεταξύ των απογόνων αλλά και ανάμεσα σε αυτούς και στην μητέρα⁴. Αλλά, φαινόμενα «θηλασμού» έτσι κι αλλιώς δεν παρατήρησαν οι Donze & Querin (1994)⁴

Αποτελεί πάντως για τη βαρρόα, ως ζωολογικό είδος, ένα εξαιρετικά σημαντικό, επιλεκτικό πλεονέκτημα το γεγονός, ότι την ανοιχτή πληγή την δημιουργεί το παράσιτο στο υψηλότερο σημείο του (σε ύπτια θέση) σώματος της χρυσαλίδας της μέλισσας, δηλαδή, στο έπαρμα του πέμπτου σωματικού δακτυλίου (Εικόνα 4).

Εξ αυτού του λόγου διασφαλίζεται το γεγονός ότι ο ξενιστής (παρόλον ότι η αιμολέμφος δεν πήζει ^{1, 2, 11, 14}) «δεν διατρέχει τον κίνδυνο να πεθαίνει από ακατάσχετη αιμοραγία», όπως πολύ εύστοχα έχει ήδη διατυπωθεί και από προγενέστερους συγγραφείς⁴. Αυτός ο κίνδυνος για τον ξενιστή (συνεπώς εμμέσως πλην σαφώς και για το ίδιο το παράσιτο) μειώνεται πιθανότατα και εξ αιτίας της διαδικασίας της ψευδο-επούλωσης της πληγής με τη συνάθροιση εκεί αιματοκυστών της αιμολέμφου ². Η πληγή κλείνει πλήρως, όταν η χρυσαλίδα μεταμορφώνεται σε ακμαία μέλισσα με τον σχηματισμό του νέου εξωσκελετού της.

Η πρακτική πλευρά του ζητήματος

Η ζημία που υφίσταται πρωτογενώς ένα μελίσσι από τη βαρρόα προκαλείται πράγματι από τα αναπτυσσόμενα ακάρεα. Δευτερογενώς η βαρρόα μπορεί να καταστρέφει το μελίσσι και με την διάδοση ιώσεών του. Πάντως, σε ατομικό επίπεδο αναγόμενη η απώλεια σε αιμολέμφο της παρασιτούμενης μέλισσας είναι ασύγκριτα μικρότερη, όταν προκαλείται από μια ακμαία παρά από μια αναπτυσσόμενη βαρρόα. Και τούτο διότι η αφαίμαξη της ακμαίας μέλισσας συντηρεί απλώς το ακμαίο παράσιτο στη ζωή, ενώ η αφαίμαξη της αναπτυσσόμενης μέλισσας συνεπάγεται και την παραγωγή βιομάζας [με τη μορφή των βαρρόα της καινούριας γενεάς]. Πράγματι, βρέθηκε ότι οι νεοεκκολαπτόμενες, παρασιτούμενες μέλισσες ζυγίζουν σημαντικά λιγότερο από εκείνες, που αναπτύσσονται σε κελιά χωρίς βαρρόα ή σε κελιά που είναι προσβεβλημένα από άγονες βαρρόα¹⁰. Αυτή η σημαντική απώλεια αιμολέμφου της αναπτυσσόμενης μέλισσας είναι όντως και η ρίζα του κακού, η κύρια αιτία, δηλαδή, για το ότι ένα προσβεβλημένο από βαρρόα μελίσσι των ευρωπαϊκών φυλών της Apis mellifera καταρρέει τελικά μέσα σε τρία χρόνια, αν μείνει αβοήθητο από το μελισσοκόμο.

Από την ως τώρα συζήτηση προκύπτει επίσης ότι οι αναπτυσσόμενες βαρρόα καταναλώνοντας αποκλειστικά και μόνον αιμολέμφο εξαντλούν σε πολύ σοβαρό βαθμό την αναπτυσσόμενη μέλισσα (χρυσαλίδα), μάλιστα και μέχρι θανάτου (σε περιπτώσεις πολλαπλών προσβολών του ίδιου κελιού γόνου από γόνιμες βαρρόα). Από πρακτική, λοιπόν, άποψη σημασία έχει να αναπτύξουμε μεθόδους καταπολέμησης της βαρρόα, με τις οποίες να προκαλέσουμε τη μεγαλύτερη δυνατή νεανική θνησιμότητα του παρασίτου. Οι μέθοδες αυτές δεν χρειάζεται να είναι χημικές, όπως αντίθετα διατείνονται οι συγγραφείς της αναλυθείσας τώρα διατριβής, οι οποίοι και ευαγγελίζονται τη δημιουργία διασυστηματικών ακαρεοκτόνων, που θα ενσωματώνονται στον λιπώδη ιστό της ακμαίας μέλισσας. Αυτήν την επιδίωξή τους μάλιστα την τονίζουν ιδιαίτερα στην εισαγωγή της εργασίας τους : «Ο στόχος μας, παρέχει (διανοίγει)το μονοπάτι προς ανάπτυξη νέων στρατηγικών θεραπείας για τη βαρρόα» (σελ. 1, στήλη 2, οι τελευταίες δύο σειρές της τελευταίας παραγράφου)⁹. Χάριν αυτού του στόχου όμως το επιστημονικό κύρος της συγκεκριμένης ερευνητικής εργασίας έχει τραυματιστεί ανεπανόρθωτα. Από την άλλη μεριά, όπως απέδειξε η μελισσοκομική πράξη δεκαετιών, η φιλοσοφία της χημικής καταπολέμησης του παρασίτου είναι μάλλον ατελέσφορη και αδιέξοδη, αφού η «βαρρόα» παραμένει ακόμη η νούμερο 1 απειλή της μελισσοκομίας, σε μελίσσια των Ευρωπαϊκών φυλών της A. mellifera⁷. Αναμφίβολα, όμως, η χημειοθεραπεία είναι ευεργετική οικονομικά, πρώτον για τις ίδιες τις φαρμακοβιομηχανίες, που χρηματοδοτούν αδρά τις σχετικές έρευνες για ανακάλυψη νέων φαρμάκων, δεύτερον για τους αναλυτές μελιού, που έχουν έτσι δια βίου εξασφαλισμένη εργασία για τον αρκετά μάλιστα δαπανηρό προσδιορισμό καταλοίπων, και τρίτον για τους ίδιους τους μελισσοκόμους, αφού και για αυτούς είναι πολύ προσφιλείς οι διαδικασίες, που ανταποκρίνονται στο μοτίβο: «ψεκάστε, σκουπίστε, τελειώσατε», ή αλλιώς στο μοτίβο «ο χρόνος είναι χρήμα».

Πάντως, το γενικότερο συμπέρασμά μας είναι, ότι οι ως τώρα δημοσιεύσεις για την φυσιολογία της θρέψης της μέλισσας ^1,2,6,14, αλλά και οι σχετικές ερευνητικές εργασίες και βιβλία για την αναπαραγωγή και τη διατροφή της βαρρόα ^{8, 12,13} δεν χρειάζεται να ξαναγραφούν, όπως αντίθετα με έκδηλη μάλιστα την σκωπτική διάθεση τους ισχυρίζονται οι Ramsey και συνεργάτες (2019)⁹.

Βιβλιογραφία

1,. Arrese, E.L., Soulages,J. L. 2011. Insect fat body: Energy, Metabolism, and Regulation. HHS Public Access.

2., Chapman, R. F. 1999. The Insect structure and function. The English University Press LTD, 5th Edition London.

3. Cohen, A. C. 1955. Extra-oral digestion in predaceous terrestrial Arthropoda. Annual Review of Entomology, 40:85-103
4. Donze, G., Querin, M.P.,1994. Behavioral attributes and parental care of Varroa mites parasitizing honeybee brood. Behavioral and Ecological Sociobiology, 34: 305-319.
5. Griffiths D.A.1988. Functional morphology of the mouthparts of Varroa jacobsoni Africanized Honeybees and Bee Mites pp 479-486.
6. Jenkin, P. M. 1970. Control of growth and metamorphosis. Pergamon Press, Oxford.
7. Locke, B. 2016. Natural Varroa mite-surviving Apis mellifera honeybee populations.Apidologie 47:467-482.
8. Martin, S.J. 1994. Ontogenesis of the mite Varroa jacobsoni Oud. In worker brood of the honey bee Apis mellifera L. under natural conditions. Experimental and Applied Acarology, 18(2):87-100.

9.Ramsey, S.D., Ochoa, R., Bauchan, G., Gulbonson, C., Mowery J.D, Cohen, A., Lim, D., Joklik J., Cicero, J.M., Ellis, J.D., Hawthorne, D., Engelsdrop von D., 2019. Varroa destructor feeds primarily on honey bee fat body tissue not hemolymph. Proceedings of the National Academy of Sciences of U.S.A.

10.Schneider, P., Drescher, W. 1987. Einfluss der Parasitierung durch die Milbe Varroa jacobsoni Oud. Auf das Schlupfgewicht, die Gewichtsentwicklung, die Entwicklung der hzpopharynxdrüsen und die Lebensdauer von Apis mellifera L. Apidologie, 18(1)¨101-110.

11.Seifert , R. W. 1975. Entomologisches Praktikum. Georg Thieme-Verlag Stuttgart

12.Υφαντίδης, Μ Δ. 1983. Ontogenesis of the mite Varroa jacobsoni Oud. In worker and drone honeybee brood cells. Journal of Apicultural research, 22(3):227-233.

13, Υφαντίδης, Μ.Δ. 2011.Παθήσεις του μελισσιού-Μη συμβατικές μέθοδοι αντιμετώπισής τους. Εκδόσεις Ν. Παππάς σελ. 333

14. Wigglesworth, V.B. 1995. The Principles of Insect Physiology, London:Methuen & Co, LTD..

Απορίες και διευκρινίσεις σχετικά με το άρθρο ή με όποιο άλλο θέμα θέλετε επικοινωνήστε με το περιοδικό Μελισσοκομική Επιθεώρηση πατώντας εδώ.

Για την κατάρτισή σας,
επιλέξτε πηγές πληροφόρησης με επιστημονικά τεκμηριωμένη γνώση

Δημήτρης Τσέλιος
τ. Διευθυντής Ινστιτούτου
Μελισσοκομίας ΕΘ.Ι.ΑΓ.Ε.
τηλ. 6976027907

Βαγγέλης Τσέλλιος
Γεωπόνος- Μελετητής
ΜSc Μελισσοκομίας
τηλ. 6973791716

Η τακτική ανανέωση των κηρηθρών ενός μελισσοκομείου έχει εξελιχθεί σε βασικό μέλημα στη σύγχρονη μελισσοκομία. Παλαιότερα υπήρχε σοβαρός λόγος που παρακινούσε τους μελισσοκόμους στην ανακύκλωση του κεριού, εξαγωγή δηλαδή του κεριού από τις παλιές κηρήθρες και κατασκευή νέων φύλλων κηρήθρας. Ο λόγος αυτός ήταν καθαρά οικονομικός. Η δαπάνη για την αγορά φύλλων κηρήθρας ήταν σημαντική, όμως ταυτόχρονα το οικονομικό όφελος από την παραγωγή κεριού, είτε ανακυκλώνονταν είτε αποθηκεύονται για «ώρα ανάγκης», ήταν υπολογίσιμο.

Αν ανατρέξουμε και στο πρόσφατο παρελθόν, τότε που οι παραδοσιακές κυψέλες, κοφίνια κ.λ.π., ήταν σε μεγάλους αριθμούς, το κερί που έβγαινε ήταν πολλαπλάσιο του κεριού που βγαίνει από τις σύγχρονες κυψέλες.

Σήμερα υπάρχουν σοβαρότεροι λόγοι, πέρα από τα στενά οικονομικά «κριτήρια», που επιβάλλουν την τακτική ανανέωση των κηρηθρών. Οι λόγοι αυτοί είναι:

• Αντικατάσταση των σπασμένων και ποντικοφαγωμένων κηρηθρών, που πέρα από αντιοικονομικό είναι και αντιαισθητικό θέαμα.
• Αντικατάσταση των μαύρων κηρηθρών από την πολυκαιρία, που σκουραίνουν το χρώμα του μελιού, έχουν μικρότερη χωρητικότητα (μέλι-γύρη), μικρότερη διάμετρο κελιών (συνεπώς ελλιπή διατροφή των προνυμφών).
• Αντικατάσταση των κηρηθρών που πιθανών φέρουν σπόρια μολυσματικών ασθενειών των μελισσών, όπως νοζεμίαση, σηψηγονία, ασκοσφαίρωση κ.λ.π..
• Αντικατάσταση των παλαιών κηρηθρών που έχουν δεχθεί θεραπευτικές επεμβάσεις, ενδεχομένως από την εποχή αντιμετώπισης του κηρόσκωρου, σίγουρα, σίγουρα όμως από τις επανειλημμένες εφαρμογές των ακαρεοκτόνων για το άκαρι Βαρρόα. Τα υπολείμματα των φαρμάκων δεσμεύονται από το κερί και αποδίδονται στο μελί.

Συνεπώς η αντικατάσταση των κηρηθρών σε τακτά χρονικά διαστήματα εξασφαλίζει:

• Μέλι καλής ποιότητας
• Υγιεινό περιβάλλον στην κυψέλη
• Καλή υγεία των μελισσιών
• Μεγαλύτερες αποδόσεις
• Υψηλότερη αγοραστική αξία των μελισσιών

Το τελευταίο είναι σημαντικό γι’ αυτούς που πωλούν μελίσσια, επιτυγχάνουν καλύτερες τιμές, όμως είναι σημαντικότερο γι’ αυτούς που αγοράζουν, γιατί έτσι επωφελούνται από τα ανωτέρω πλεονεκτήματα.

Η τύχη των παλαιών κηρηθρών που αντικαθίστανται

Σε αρκετές περιοχές της χώρας μας δεν δίνουν μεγάλη σημασία στις παλιές «άχρηστες» κηρήθρες. Αλλού τις πετάνε, αλλού τις καίνε στα καζάνια και σε μερικά μέρη τις χαρίζουν σε κάποιον, που περνά και μαζεύει «αφιλοκερδώς τα άχρηστα κεριά». Στις περιοχές όμως με βαθειές ρίζες στη μελισσοκομία, με μεγάλο αριθμό μελισσιών (σε παραδοσιακές κυψέλες και εν συνέχεια σε ευρωπαϊκές), η εκμετάλλευση των παλαιών κηρηθρων ήταν καθεστώς.

Τα εργαστήρια αυτά παραμένουν και σήμερα, στη Χαλκιδική λειτουργούν πέντε (δύο στη Νικήτη, στην Κασσάνδρα, στην Αρναία, στα Βραστά), ενώ και μερικά άλλα υπάρχουν στην Ελλάδα (Βόλο, Λάρισα, Άρτα, Εύβοια κ.α.)

• Η παλιά ονομασία τους ήταν «κάτεργο», ονομασία που απέδιδε την πραγματικότητα με σκωπτική διάθεση. Δύο άτομα γύριζαν με μοχλό μια μεγάλη «βίδα», που πίεζε τη λινάτσα με τα κεριά για να τρέξει το κερί.
• Η υδραυλική πρέσα, που αντικατέστησε τη μυϊκή δύναμη, δουλεύει στις 100 ατμόσφαιρες, ανεβάζοντας την εφαρμοζόμενη πίεση στους 45 τόνους στα βρασμένα υλικά (κεριά, νερά, σύρματα, κουκούλια γόνου κ.λ.π.) που φεύγουν από τον βραστήρα. Στο βραστήρα παρέμειναν για 45-50 λεπτά της ώρας, βράζοντας στους 120˚С.
• Από την πρέσα (τα εργαστήρια πλέον ονομάζονται «πρέσες») το κερί, καθαρό, ρέει σε λεκάνη με νερό, απ’ όπου με κανάτες μεταγγίζεται στα καλούπια διαφόρων σχημάτων και χωρητικότητας. Ό,τι απέμεινε στις λινάτσες, επεξεργάζεται με ειδικό υγρό και αποδίδει όλη την ποσότητα κεριού.

Επισκεφθήκαμε μία από τις δύο πρέσες που λειτουργούν στη Νικήτη, του Στυλιανού Συρδάρη, απ’ όπου και το φωτογραφικό υλικό. Τα στοιχεία που ακολουθούν, όπως και τις συνθήκες λειτουργίας της πρέσας, είχε την ευγενή καλοσύνη να μας τα διαθέσει για δημοσίευση ο ιδιοκτήτης. Έτσι:

• Η τιμή του κεριού αυτή την εποχή είναι 7,5 €.
• Το κόστος εξαγωγής (παλιές κηρήθρες, ξελεπιδιάσματα) ανέρχεται στο 1,2 €/Κιλό.
• Μια παλιά κηρήθρα αποδίδει κατά μέσο όρο 120 γραμμάρια κεριού.
• Η λειτουργία της πρέσας ξεκινά τον Οκτώβριο και σταματά τον Μάιο.
• Η απόδοση των ξελεπιδιασμάτων, εάν έχει στραγγιστεί καλά το μέλι, ξεπερνά το 90%.
• Μια μελισσοκομική επιχείρηση παράγει 12 κιλά κερί από ξελεπιδιάσματα, ανά τόνο μελιού.
• Την ίδια ποσότητα κεριού αποδίδουν 100 παλιές μαύρες κηρήθρες που ανακυκλώνονται.

Απορίες και διευκρινίσεις σχετικά με το άρθρο ή με όποιο άλλο θέμα θέλετε επικοινωνήστε με το περιοδικό Μελισσοκομική Επιθεώρηση πατώντας εδώ.

Για την κατάρτισή σας,
επιλέξτε πηγές πληροφόρησης με επιστημονικά τεκμηριωμένη γνώση

Τανανάκη Χρύσα
Επίκουρος καθηγήτρια
Διευθύντρια Εργαστηρίου Μελισσοκομίας – Σηροτροφίας Α.Π.Θ.
tananaki@agro.auth.gr

Το μέλι ερείκης αποτελεί μια από τις γνωστές κατηγορίες ανθόμελου που παράγεται σε σημαντικές ποσότητες στην Ελλάδα και τα τελευταία χρόνια διακινείται στην εγχώρια αγορά ως αμιγές. Προέρχεται από το νέκταρ των φυτών της  οικογένειας Ericacea με κύριες παραγωγικές χώρες την Ισπανία την Ιταλία και τη Γερμανία. Συνολικά δέκα είδη της οικογένειας αυτής θεωρείται ότι συμμετέχουν στην παραγωγή του Ευρωπαϊκού ερεικόμελου με σημαντικότερο από αυτά το Calluna vulgaris (πιν. 1). Όσον αφορά στην Ελλάδα, το ερεικόμελο παράγεται κυρίως από τη φθινοπωρινή ερείκη (Erica manipuliflora). Αν και οι μέλισσες συλλέγουν νέκταρ και από την ανοιξιάτικη ερείκη (Erica arborea), εντούτοις σπάνια συγκομίζεται ανοιξιάτικο ερεικόμελο, αφού η περίοδος συλλογής συμπίπτει με την ανάπτυξη του μελισσιού, με αποτέλεσμα να καταναλώνεται άμεσα από ίδιες τις μέλισσες. Τα χαρακτηριστικά των τριών φυτών, που θεωρούνται σημαντικά για την παραγωγή μελιού ερείκης τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Ευρώπη, δίνονται στην συνέχεια (εικ. 1).

Erica manipuliflora (Erica verticillata): Μπορεί να φτάσει σε ύψος το 1m και φύεται από  παραθαλάσσιες περιοχές μέχρι και σε υψόμετρο περίπου 2000m. Ανθίζει από τα τέλη του καλοκαιριού μέχρι το τέλος του φθινοπώρου, δίνοντας κωδωνοειδή ρόδινα άνθη σε μικρές ταξιανθίες. Χαρακτηριστικό του άνθους είναι ότι, τόσο οι στήμονες όσο και ο στύλος, προεξέχουν της στεφάνης. Είναι γνωστή ως φθινοπωρινή ερείκη και εκτός από την Ελλάδα συναντάται και σε άλλες χώρες όπως την Αλβανία, Κροατία, Ιταλία και Τουρκία.

Erica arborea: Θάμνος  ή μικρό δέντρο που μπορεί να φτάσει σε ύψος ακόμη και 4m, με όρθια ραβδόμορφα κλαδιά, φύλλα βελονοειδή με αυλακωτή την κάτω επιφάνεια, μήκους  3-5mm. Οι κλαδίσκοι φέρουν πυκνό λευκωπό τρίχωμα.  Ανθίζει από τον Μάρτιο ως τον Απρίλιο δίνοντας λευκά άνθη και είναι γνωστό ως ανοιξίατικη ερείκη. Χαρακτηριστικό του άνθους είναι ότι ο στύλος προεξέχει της στεφάνης. Συναντάται σε όλη την Ελλάδα.

Calluna vulgaris: Είναι το μοναδικό φυτό του γένους Calluna στην οικογένεια Ericaceae. Αποτελεί πολυετή θάμνο ύψους  20-50cm που σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να ξεπεράσει το 1m. Μερικές φορές αναφέρεται ως καλοκαιρινή ερείκη για να διακριθεί από τη φθινοπωρινή ή την ανοιξιάτικη. Φύεται κυρίως στην Βόρειο και Δυτική Ευρώπη.

Πίνακας 1: Είδη φυτών ερείκης που δίνουν μέλι σε διάφορες Ευρωπαϊκές χώρες                         (Persano Oddo et  al., 2004)

Ελληνικό ερεικόμελο

Στην Ελλάδα το ερεικόμελο (ρεικίσιο μέλι, σουσουρόμελο) παράγεται σε σημαντικές ποσότητες,  κυρίως κατά το φθινόπωρο, από το φυτό Erica manipuliflora, γνωστό ως ερείκη, ρείκι, σουσούρα ή πυρένι.  Το θαμνώδες αυτό φυτό από τις αρχές του Σεπτέμβρη έως το Νοέμβριο καλύπτει με ροζ άνθη αρκετούς λόφους τους ελλαδικού χώρου, προσελκύοντας πολλούς μελισσοκόμους.  Η άφθονη γύρη που δίνει σε συνδυασμό με την έλλειψη άλλων ανθισμένων φυτών την περίοδο αυτή το κάνουν μια πολύ καλή πρωτεϊνούχο πηγή. Παράλληλα την περίοδο αυτή οι μελισσοκόμοι έχουν ανάγκη την ύπαρξη γυρεοδοτικών φυτών, καθώς εκμεταλλεύονται τις μελιτοεκκρίσεις του Marchalina hellenica (εργάτη) στα πεύκα, αδυνατίζοντας έτσι τα μελίσσια τους, λόγω της εντατικής συλλογής μελιτώματος και της έλλειψης γύρης. Έτσι η μεταφορά των μελισσιών σε μια τέτοια περιοχή βοηθάει στην ανάπτυξη του γόνου και την αύξηση του πληθυσμού. Δεν είναι όμως μόνο η γύρη που κάνει την ερείκη ένα σημαντικό μελισσοκομικό φυτό, αλλά και η παραγωγή ενός θρεπτικού και γευστικού μελιού (εικ. 2).  Το ερεικόμελο διακρίνεται για το κοκκινωπό του χρώμα την ιδιαίτερη γεύση και το χαρακτηριστικό του άρωμα. Εμφανίζει υψηλή περιεκτικότητα σε υγρασία και ορισμένες φορές υψηλότερη από το νομοθετημένο όριο 20%. Αν και στην ευρωπαϊκή οδηγία 110/2001 αναφέρεται το ερεικόμελο ως εξαίρεση, ώστε να επιτρέπονται ποσοστά υγρασίας έως 23%, εντούτοις η εξαίρεση αφορά το μέλι ερείκης που παράγεται από το φυτό Calluna vulgaris και όχι αυτό που παράγεται από άλλα ερεικοειδή.

Μέλι ΕρείκηςΑυτό έχει ως αποτέλεσμα, κατά την πιστή εφαρμογή του νόμου, αρκετά ελληνικά ερεικόμελα να θεωρούνται ως μη κανονικά. Αν και ανθόμελο, εμφανίζει υψηλή αγωγιμότητα  (0.56 – 0.89 mS/cm, n = 35), ενώ υψηλή είναι και η περιεκτικότητά του σε σάκχαρα (άθροισμα γλυκόζης και φρουκτόζης 64.2 – 82.2%, n = 35). Η φυσική ύπαρξη μεγάλου ποσοστού γλυκόζης (29.4 – 38.8%, n = 35) έχει ως αποτέλεσμα τη γρήγορη κρυστάλλωσή του σε χρονικό διάστημα 2-4 μηνών.

Χαρακτηριστικό της κρυστάλλωσής του είναι ότι τις περισσότερες φορές σχηματίζονται πολλοί μεγάλοι κρύσταλλοι που γίνονται πολύ εύκολα αντιληπτοί κατά την κατανάλωσή του (εικ. 3). Το ερεικόμελο αποτελεί  μια από τις οκτώ ταυτοποιημένες κατηγορίες ελληνικού μελιού και σύμφωνα με το ΦΕΚ 239/2005 για την αναγραφή της βοτανικής του προέλευσης στην ετικέτα

απαιτεί ποσοστό γυρεοκόκκων ερείκης μεγαλύτερο από 45%. Οι τρεις λοβοί του χαρακτηριστικού γυρεόκοκκου της ερείκης τον καθιστούν εύκολα αναγνωρίσιμο κατά τη διάρκεια της γυρεοσκοπικής ανάλυσης (εικ. 4).

Μέλι ερείκης από το φυτό Calluna vulgaris

Παράγεται στη Βόρεια και Δυτική Ευρώπη και αποτελεί για τους μελισσοκόμους μια σημαντική συγκομιδή στα τέλη του καλοκαιριού. Λόγω κολλοειδών πρωτεϊνών που περιέχει, εμφανίζει το φαινόμενο της θιξοτροπίας, με αποτέλεσμα να αποκτά παχύρευστη και ζελατινώδη υφή ακόμη και μέσα στα πλαίσια συλλογής, γεγονός  που κάνει δύσκολη την εξαγωγή του. Παρουσιάζει γρήγορο ρυθμό αύξησης της HMF με αποτέλεσμα το χρονικό διάστημα διατηρησιμότητάς του να είναι μικρότερο συγκριτικά με τα άλλα είδη μελιού. Εμφανίζει υψηλές τιμές στη μέτρηση του χρώματος (76,9 ± 18,5 mm Pfund), την περιεκτικότητά του σε πρωτεΐνες, την υγρασία και την οξύτητα. Λόγω των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του, αποτελεί εξαίρεση στην Ευρωπαϊκή Οδηγία για το μέλι (110/2001), όσον αφορά στην περιεκτικότητα του σε νερό, καθώς αυτή μπορεί να είναι μέχρι και 23%, αλλά και στην ηλεκτρική αγωγιμότητα η οποία μπορεί να είναι υψηλότερη από  0.8 mS/cm.  Όσο αφορά τα οργανοληπτικά του χαρακτηριστικά έχει σκούρο χρώμα με κόκκινες αποχρώσεις,  μέτρια με δυνατή οσμή με τόνους ξύλου και φρέσκου φρούτου, έντονο και μεγάλης διάρκειας άρωμα, με γεύση μετρίως πικρή. Παρουσιάζει μέτρια τάση για κρυστάλλωση σε μεγάλους κρυστάλλους, ενώ  στην υγρή του φάση εμφανίζει ζελατινώδη υφή.

Σύμφωνα με έρευνες στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, τα κλασικά φυσικοχημικά χαρακτηριστικά του ερεικόμελου δεν διαφοροποιούνται αισθητά ανάλογα με το είδος του φυτού. Όπως διαπιστώνεται από τα στοιχεία του πίνακα 2, το ερεικόμελο από το φυτό Calluna vulgaris εμφανίζει ελαφρώς υψηλότερη περιεκτικότητα στο άθροισμα των μονοσακχαριτών και στη συγκέντρωση της προλίνης, ενώ το μέλι από το Erica manipuliflora περιέχει υψηλότερα ποσοστά γλυκόζης. Εμπειρικές αναφορές διαφοροποιούν οργανοληπτικά το μέλι που παράγεται από την Erica arborea και την Erica manipuliflora. Το ανοιξιάτικο ερεικόμελο διακρίνεται από το σκούρο κεχριμπαρένιο χρώμα του, που μετατρέπεται σε ανοιχτό καφέ όταν κρυσταλλώνει, ενώ το φθινοπωρινό είναι πιο σκοτεινόχρωμο με κοκκινόχρωμη απόχρωση. Σε σχετική έρευνα που πραγματοποιήθηκε στο Βέλγιο εντοπίστηκαν ορισμένες χημικές ενώσεις που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τη διάκριση του ερεικόμελου των φυτών Calluna vulgaris και Erica arborea.  Από τους  Guyot  et al. (1999) πιθανοί δείκτες για το πρώτο είδος προτάθηκαν τρεις χημικές ενώσεις (phenylacetic acid, dehydrovomifoliol και  4- (3-oxo-1-butynyl)-3,5,5-trimethylcyclohex-2-en-1-one), ενώ για το δεύτερο άλλες τρεις διαφορετικής δομής (4-methoxybenzaldehyde, 4-methoxybenzoic acid, και methyl vanillate).

Πίνακας 2: Φυσικοχημικά χαρακτηριστικά ερεικόμελου που παράγεται από τα φυτά Calluna vulgaris και Erica manipuliflora  (Persano  Oddo L., Piro R. 2008, Θρασυβούλου και συν. 2002)

Σε έρευνα που πραγματοποιήθηκε με πορτογαλικά δείγματα ερείκης διαπιστώθηκε σημαντική δράση ενάντια στους μύκητες  Candida albicans, Candida krusei, Cryptococcus neoformans. Αντιβακτηριδιακή δράση του ερεικόμελου που παράγεται στην Αγγλία βρέθηκε επίσης ενάντια στο αρνητικό κατά Gram βακτήριο Pseudomonas aeruginosa. Εκτός από τις πιθανές θεραπευτικές του δράσεις, το ερεικόμελο αποτελεί ένα ιδιαίτερα αγαπητό μέλι από τους καταναλωτές λόγω της θρεπτικής του αξίας και των ιδιαίτερων οργανοληπτικών του χαρακτηριστικών.

Βιβλιογραφία

Θρασυβούλου Α., Μανίκης Ι.,Τανανάκη Χ., Τσέλιος Δ., Καραμπουρνιώτη Σ., Δήμου Μ. (2002). Η ταυτότητα του ελληνικού μελιού, Α. Φυσικοχημικά χαρακτηριστικά που στηρίζουν την ποιότητα του προϊόντος, 1^Ο Επιστημονικό Συνέδριο Μελισσοκομίας – Σηροτροφίας, Αθήνα 29 Νοεμβρίου – 1 Δεκεμβρίου, σελ. 232-253.

Guyot C, Scheirman V, Collin S (1998) Floral origin markers of heather honeys: Calluna vulgaris and Erica arborea. Food Chemistry 64:3-11.

Persano Oddo L., Piana L., Bogdanov S., Bentabol A., Gotsiu, P., Kerkvliet, J., Martin P., Morlot M., Valbuena  A. O., Ruoff  K., von der Ohe K. (2004) Botanical species giving unifloral honey in Europe, Apidologie 35:S82-S93.

Persano  Oddo L., Piro R. (2008). Main European unifloral honeys: descriptive sheets, Apidologie 35: S38–S81.

Venkatachalam Mullai and Thangam Menon (2007). Bactericidal Activity of Different Types of Honey against Clinical and Environmental Isolates of Pseudomonas aeruginosa, The Journal of Alternative and Complementary Medicine, 13(4): 439.

Xesús Feás and María L. Estevinho. (2011). A Survey of the In Vitro Antifungal Activity of Heather (Erica Sp.) Organic Honey,  Journal of Medicinal Food 14(10): 1284-1288.

Τα τελευταία χρόνια, τα χρόνια της κρίσης, πολλοί έδειξαν το “ενδιαφέρον” τους για την μέλισσα και την μελισσοκομία. Τώρα που έρχεται η ανάπτυξη “κατακέφαλα” και μετά την ταλαιπωρία μερικών ετών στην ενασχόληση με την μελισσοκομία αρχίζουν μερικοί να εγκαταλείπουν τον κλάδο. Αυτό το διαπιστώνουμε και στις μικρές αγγελίες, όπου πωλούνται όλα μαζί, εξοπλισμός, αυτοκίνητο και μελίσσια. Το φαινόμενο θα συνεχιστεί μέχρι να “ανοίξουν οι δουλειές” σε κάποιους άλλους κλάδους, τότε θα φύγουν σιγά – σιγά και άλλοι πολλοί. Πιστεύω ότι είναι ζήτημα να μείνει το 5 με 10% αυτών που μπήκαν στο επάγγελμα τα τελευταία χρόνια.

Γιατί αυτό; Γιατί η μελισσοκομία δεν συμφέρει, γιατί έχει πολλή δουλειά και λίγα λεφτά. Δεν αμείβεται ο μελισσοκόμος. Αναγκάζεται να πουλάει το μέλι του κάτω του κόστους παραγωγής. Ιδιαίτερα όμως ο επαγγελματίας κατά αποκλειστικότητα μελισσοκόμος βρίσκεται σε πιο δεινή θέση καθώς δεν μπορεί να τα παρατήσει διότι αυτή είναι η δουλειά του. Που να πάει; Πιέζεται από τον ανταγωνισμό που έχει αναπτυχθεί στο χώρο από τη μία πλευρά, αλλά και από το εισαγόμενο μέλι από την άλλη (1,25 ευρώ το κιλό έχει το εισαγόμενο), 4,20 ευρώ κοστίζει η παραγωγή ενός κιλού μελιού στην Ελλάδα, σύμφωνα με την τελευταία έρευνα που έγινε από το εργαστήριο Αγροτικής Οικονομίας του Α.Π.Θ. Όλα γύρω του αρνητικά.

Εκτός αυτών τα τελευταία χρόνια γίνεται όλο και πιο δύσκολη η παραγωγή μελιού. Περισσότερο τρέξιμο, παραπάνω έξοδα, λιγότερα μέλια. Και το παράδοξο: Πολύ μέλι στην αγορά – χαμηλή τιμή στο εμπόριο, λίγο μέλι – πάλι χαμηλή η τιμή στο εμπόριο. Τι γίνεται εδώ; Δεν λειτουργεί η προσφορά και η ζήτηση;
Θα υπάρξει ένα μεγάλο πρόβλημα σύντομα και στην Ελλάδα (στην υπόλοιπη Ευρώπη υπάρχει ήδη). Η έλλειψη αρκετών επικονιαστών για την διαιώνιση των ειδών, την καρπόδεση και παραγωγή των φρούτων και λαχανικών. Πρόβλημα που αφορά την τροφή μας δηλαδή. Η επικονίαση συνδέεται όμως άμεσα και με την κλιματική αλλαγή. Το τελευταίο είναι και το μεγάλο μας διαπραγματευτικό πλεονέκτημα. Οι μέλισσές μας επικονιάζουν και την άγρια φύση σε μεγάλο βαθμό. Το πρόβλημα δεν το βλέπουμε τώρα εμείς στην Ελλάδα διότι έχουμε πολλά μελίσσια, όμως έχουμε υποχρέωση να δούμε τι συμβαίνει και παραπέρα για να προλάβουμε.

Είναι απόλυτη ανάγκη για όλα αυτά που αναφέραμε παραπάνω ο κατά κύριο επάγγελμα μελισσοκόμος να κρατηθεί στη δουλειά του και να μπορεί να ζήσει την οικογένειά του. Πρέπει οπωσδήποτε να ενισχυθεί γενναία για τη δουλειά που μέχρι τώρα κάνει χωρίς καμία ανταμοιβή, δηλαδή την επικονίαση. Αυτή πρέπει να είναι μία πρόταση προς την Ευρωπαϊκή Ένωση, είναι κατάλληλος ο χρόνος τώρα που όλοι καίγονται διότι έχουν καταλάβει ότι τώρα πρέπει κάτι να κάνουν γιατί μετά από λίγο θα είναι πολύ αργά. Διότι η ύπαρξη των εντόμων επικονιαστών συνδέεται άμεσα με την κλιματική αλλαγή, όπως προαναφέρθηκε. Ακόμη και η ένταξη της μελισσοκομίας στην Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ) έχει πιθανότητες αν βέβαια κάποιοι το επιδιώξουν.

Από την άλλη μεριά το πρόβλημα των εισαγωγών μελιού είναι ο μεγάλος βραχνάς για την εγχώρια μελισσοκομία και για τους επαγγελματίες μελισσοκόμους: οι ελληνοποιήσεις. Όλοι όταν έρχονται στην κυβέρνηση το ίδιο υπόσχονται, όπως και η τωρινή κυβέρνηση δηλαδή, “άμεση προτεραιότητα η καταπολέμηση των ελληνοποιήσεων” για να το ξαναϋποσχεθούν και οι επόμενοι, γιατί παρά τις υποσχέσεις και τις προτεραιότητες τίποτα δεν γίνεται. Μια πρόταση, που θα έχει αποτέλεσμα, είναι να μπει εισαγωγικός δασμός στο μέλι που προέρχεται από τις χώρες εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης με το επιχείρημα ότι πρέπει να εξασφαλίσουμε στην Ευρωπαϊκή Ένωση την επικονίαση σαν ένα μέτρο κατά της κλιματικής αλλαγής. Η πρόταση έχει πολλές πιθανότητες να περάσει, περισσότερες από ότι για άλλα προϊόντα που ελληνοποιούνται όπως π.χ. στο γάλα, πατάτες κ.λπ. Γιατί την επικονίαση δεν μπορούμε να την εισάγουμε. Βεβαίως θα υπάρξουν και αντιδράσεις του τύπου “μα δεν μπορεί να γίνει περιορισμός στη διακίνηση των αγαθών” ή “έχουμε ή όχι ή ελεύθερο εμπόριο” και κάτι τέτοια. Εκείνο που θα συμβεί είναι ότι θα ανέβει συνολικά η τιμή του μελιού στο ράφι. Καλό είναι αυτό γιατί θα ανέβει και η τιμή του μελιού και των μελισσοκόμων. Η κοινωνία πρέπει να είναι σε θέση να δεχθεί αυτή την αύξηση και να την πληρώσει για το σκοπό αυτό όμως πρέπει να γίνει συστηματική ενημέρωση του καταναλωτικού κοινού και με πολλή υπομονή, σιγά-σιγά θα επιτευχθεί και αυτό. Σκεφτείτε μόνο τι γίνεται με την ζαχαροπλαστική. Χρησιμοποιείται σαν κύριο συστατικό η ζάχαρη, των 50 – 60 λεπτών το κιλό, γίνεται ένα λαχταριστό γλυκό και πωλείται τελικά προς 15-20 ευρώ το κιλό και κανείς δεν παραπονείται πλέον. Η τιμή είναι δεδομένη και εμπεδωμένη. Εμείς έχουμε ένα χρυσάφι προϊόν στα χέρια μας φυσικό και υγιεινό και όμως αναγκαζόμαστε να το διαθέτουμε ακόμα και προς 3,20 ευρώ το κιλό.

Από την πλευρά τους οι μελισσοκόμοι τώρα, οι επαγγελματίες, πρέπει να κάνουν ενέργειες που να συγκλίνουν προς αυτή την πρόταση. Μείωση του κόστους παραγωγής με την ίδρυση σωστών, μεγάλων και σοβαρών Συνεταιρισμών. Και η φορολογία σε αυτή τη περίπτωση είναι η ευνοϊκότερη αλλά και τα κόστη μειώνεται σημαντικά. Πρέπει να προσεχθεί η ποιότητα του μελιού κυρίως ως προς τα εφαρμοζόμενα φάρμακα κατά των ασθενειών και βέβαια να αναζητηθούν και άλλες αγορές.

Οι παραπάνω σκέψεις αποτελούν μια πρώτη προσέγγιση στο θέμα και χρειάζεται εξειδίκευση στις επιμέρους πτυχές του, ώστε να μην αδικηθεί κανείς, ετεροεπαγγελματίας ακόμη και ερασιτέχνης μελισσοκόμος χωρίς ωστόσο να χαθεί ο στόχος που είναι η επιβίωση της μελισσοκομίας στην χώρα μας, η εξασφάλιση επικονιαστών και η προστασία του περιβάλλοντος.

Τα παραπάνω φαίνονται εκ πρώτης όψεως πολύ φιλόδοξα έως υπερβολικά, και θα συμφωνήσω ότι είναι όπως π.χ. η επιβολή δασμών ή η είσοδος της μελισσοκομίας στην ΚΑΠ. Κατά τη γνώμη μου όμως χωρίς ανατρεπτικά βήματα δεν θα γίνει απολύτως τίποτα, οι μέλισσες θα μειωθούν επικίνδυνα και η μελισσοκομία θα μαραζώσει σαν φυσικό επακόλουθο.

Να τα πούμε λοιπόν μετά από 20 χρόνια. Ως τότε ο κύβος θα έχει ριφθεί και η εξέλιξη θα είναι ορατή προς την μια ή την άλλη πλευρά, ανάλογα με τις δικές μας προσπάθειες και την αποτελεσματικότητά μας,

Νίκος Παππάς

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 3^ου ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΥ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΑΣ

ΠΑΤΡΑ 1-3 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ

1^η ΣΥΝΕΔΡΙΑ

Παρασκευή 1 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2019. ΕΝΑΡΞΗ

12:00- 16:00 : Έκθεση μελισσοκομικών εφοδίων

16:00: Έναρξη Συνεδρίου: Χαιρετισμοί Eπισήμων και Μελισσοκομικών φορέων

17:00: Οργανωτική Επιτροπή . Συζήτηση με το ΥπΑΑΤ για τις προοπτικές του κλάδου της Μελισσοκομίας

20:00: Δεξίωση Συνέδρων (catering)

2^η ΣΥΝΕΔΡΙΑ

Σάββατο 2 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2019. ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ

ΠΡΩΙΝΗ ΣΥΝΕΔΡΙΑ

ΑΠΟΓΕΥΜΑΤΙΝΗ ΣΥΝΕΔΡΙΑ

ΝΕΟΤΕΡΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟΥΣ ΦΟΡΕΙΣ

3^η ΣΥΝΕΔΡΙΑ

Κυριακή 3 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2019. ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ

ΣΥΓΓΡΑΦΗ  ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ*

Α. Εχθροί και Ασθένειες των μελισσών

1. Παππάς Ν. 40 χρόνια Βαρρόα
2. Θρασυβούλου Α.: Νοσεμίαση και αντιμετώπισή της
3. Γκόρας Γ. Αμερικάνικη Σηψιγονία και η αντιμετώπισή της
4. Χαριζάνης Π. Η Ασκόσφαιρα και η αντιμετώπισή της
5. Ουρεϊλίδης Κ. Υπαρκτός ο κίνδυνος από το Μικρό Σκαθάρι της Κυψέλης
6. Παπάς Ε. Αντιμετώπιση των σφηκών που προσβάλλουν τις μέλισσες.
7. Κωτούζας Δημήτρης: Ο κηρόσκωρος και η αντιμετώπισή του.
8. Χατζήνα Φ. Απώλειες των μελισσοσμηνών στην Ελλάδα και παγκοσμίως.
9. Χαριστός Λ. Νέες προσεγγίσεις ενάντια στο άκαρι Βαρρόα

Β. Προϊόντα κυψέλης

1. Τανανάκη Χρ. Ανάδειξη των ποιοτικών χαρακτηριστικών των αμιγών ελληνικών μελιών
2. Θρασυβούλου Α. Εθνική και Παγκόσμια νομοθεσία για το μέλι
3. Κανέλης Δ. Εθνική νομοθεσία για το Βασιλικό Πολτό
4. Λιόλιος Β. Εθνική και Παγκόσμια νομοθεσία για τη γύρη
5. Θρασυβούλου Α. Το φαινόμενο των ελληνοποιήσεων και προτάσεις περιορισμού του.
6. Κόμητας Γ Ενδοκοινοτικό εμπόριο και εξαγωγές
7. Τανανάκη Χρ., Θρασυβούλου Α.,   Πιστοποιήσεις μελιού
8. Μοσχίδης Γ., Πηδιάκης Χ., Διακοσταματίου Μ., Δήμου Μ., Θρασυβούλου Α.,Τανανάκη Χ. Πευκόμελο Ρόδου: Μικροσκοπικά και Φυσικοχημικά χαρακτηριστικά

Γ. Βιολογική Μελισσοκομία

1. Γούναρη Σ. Εφαρμοστικός Κανονισμός πιστοποίησης βιολογικών προϊόντων στη μελισσοκομία.
2. Νάτσης Γιάννης. Οι δυσκολίες που αντιμετωπίζει ο έλληνας μελισσοκόμος στην άσκηση της βιολογικής μελισσοκομίας,.
3. Θρασυβούλου Α. Διαφορές και ομοιότητες συμβατικής, βιολογικής και βιοδυναμικής μελισσοκομίας .
4. Λιάκος Β. Σωστή διατροφή για γερά μελίσσια,

Δ. ΑΛΛΑ ΘΕΜΑΤΑ.

1. Βαρνάβα Αν., Stuart P. M. Roberts, Denis Michez, John Ascher, Πετανίδου Θ. Δημητρίου Στ. , Jelle Devalez, Πιτταρά Μ. και Σταυρινίδης Μ. Βιοποικιλότητα Μοναχικών Μελισσών στην Κύπρο.
2. Αθανασιάδης Γ.. Μελισσοκομία Ακριβείας (Precision Apiculture) – Προοπτικές & Εφαρμογή στη σύγχρονη μελισσοκομία.

Ε. ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΦΟΡΕΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ

1. Χαριζάνης Π., Η δράση του Εργαστηρίου Σηροτροφίας και Μελισσοκομίας του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών τα τελευταία χρόνια
2. Χατζήνα Φ. – Ευρωπαϊκά Προγράμματα που υλοποιούνται στο Τμ. Μελισσοκομίας του ΕΛΓΟ ‘ΔΗΜΗΤΡΑ’ σε σχέση με το γενετικό υλικό, τα φυτοφάρμακα και την ανεκτικότητα στο Βαρρόα.
3. Τανανάκη Χρ.: Ερευνητική δραστηριότητα του Εργαστηρίου Μελισσοκομίας-Σηροτροφίας Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
4. Γούναρη Σ. Αξιοποίηση από το μελισσοκόμο της μέχρι σήμερα έρευνα στις μελιτώδεις εκκρίσεις δασικών φυτών της Ελλάδας.

ΣΤ. ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΑΣ

1. Καραγιάννη Μάγκυ,, Τσάπη Γωγώ και Τσώρα Ελεάνα. Η θέση της γυναίκας μελισσοκόμου στην ανδροκρατούμενη μελισσοκομική κοινότητα
2. Γκουσιάρης Αλέξανδρος. Ερασιτέχνης ή Επαγγελματίας; Απαντήσεις, μόνο 4. Σωστές, μόνο 2
3. Ποντίκης Αναστάσιος. Μελισσοκομικοί Σύλλογοι. Δράσεις Και Δραστηριότητες από την αφάνεια στο προσκήνιο
4. Λύτρας Γιάννης Σύλλογοι Σφραγίδα, Σύλλογοι Δυναμίτες!
5. Γαλιατσάτος Αρης Μελισσοκομικές συλλογικές δράσεις και πρακτικές
6. Λαζαρίδου Ελισσάβετ Ελληνική Μελισσοκομία, τι θα μπορούσαμε να κάνουμε και δεν κάναμε ως κλάδος.
7. Χριστοδούλου Πασχάλης Ενότητα ναι, αλλά πως; Προτάσεις εξυγίανσης του κλάδου
8. Κωνσταντίνου Μάριος Οι Κύπριοι μελισσοκόμοι δραστηριοποιούνται και πετυχαίνουν τους στόχους
9. Καρακωστίδης Νίκος Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στη διαμόρφωση  του έλληνα μελισσοκόμου.
10. Μπιρλιράκης Νίκος Η στροφή στην ποιότητα των αγροτικών προϊόντων ως μοχλός ανάπτυξης του πρωτογενούς τομέα
11. Δημήτρης Σένκο Γιάννης Σένκο Ανάγκη διατήρησης και ανάδειξης ντόπιων ελληνικών φυλών μελισσών
12. Καμπούρης Παύλος Το κυνήγι του μελιού και το κυνηγητό της μέλισσας
13. Δημητρόπουλος Αναστάσιος Η μελισσοκομική χλωρίδα και ο εμπλουτισμό της.
14. Μαγγανά Χαρά Φυσικά καλλυντικά –Μια δυναμική προοπτική μεταποίησης των προϊόντων της μέλισσας
15. Ηλιόπουλος Δημήτρης Ανθεκτικότητα στις ασθένειες και Μελισσοκομία χωρίς τη χρήση συμβατικών ή βιολογικών φαρμάκων
16. Γιαννοπούλου Κλεοπάτρα Διερεύνηση επιμορφωτικών αναγκών στα πλαίσια επαγγελματικού προσανατολισμού ενηλίκων ατόμων στην κατεύθυνση της μελισσοκομίας.
17. Νικολάου Δημήτρης . Ερασιτεχνική Μελισσοκομία. Πρακτικές και Διαχείριση μικρών κοπαδιών

*  Ο τίτλος και το όνομα ή ονόματα των συγγραφέων  των κειμένων των πρακτικών πιθανόν να τροποποιηθούν