Γκόρας Γεώργιος
Τανανάκη Χρύσα
Θρασυβούλου Ανδρέας
Εργαστήριο Μελισσοκομίας-Σηροτροφίας
Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Εισαγωγή

Οι μελισσοκόμοι τροφοδοτούν τα μελίσσια τους για να τα ενισχύσουν σε περίοδο που οι διαθέσιμες τροφές είναι περιορισμένες, για να αυξήσουν την επιτυχία χειρισμών όπως είναι το κτίσιμο κηρηθρών, η εισαγωγή βασιλισσών, η συνένωση ή ακόμα για να διεγείρουν την εκτροφή γόνου. Οι περισσότεροι μελισσοκόμοι παρασκευάζουν οι ίδιοι την τροφή με ζάχαρη εμπορίου, μέλι και γύρη που συλλέγουν  από τα μελίσσια τους, αρκετοί όμως χρησιμοποιούν μελισσοτροφές εμπορίου ως μια εύκολη και γρήγορη λύση.

Η αντικατάσταση του μελιού και της γύρης, δηλαδή των φυσικών τροφών των μελισσών με τεχνιτές τροφές όπως είναι η ραφιναρισμένη ζάχαρη, τα ιμβερτοποιημένα σιρόπια, τα υποκατάστατα γύρης που συνήθως περιέχουν σόγια κ.ά περιορίζουν τη φυσιολογική ανάπτυξη και λειτουργία του μελισσιού και ενίοτε είναι τοξικά για τις μέλισσες.

Η τοξικότητα στις μέλισσες προκύπτει από την ουσία 5-(υδροξυμεθυλο)-φουρφουράλη (ΗΜF), η οποία παράγεται ως παραπροϊόν κατά την «ιμβερτοποίηση», δηλαδή τη διάσπαση της κοινής ζάχαρης (σακχαρόζης) σε απλά ζάχαρα (γλυκόζη και φρουκτόζη) με τη χρήση οξέων ή ενζύμων και παράλληλης θέρμανσης. Η τοξικότητα των ιμβερτοποιημένων τροφών είναι μεγαλύτερη όταν η παρασκευή τους συνοδεύεται με βράσιμο της τροφής και οφείλεται στην παραγωγή της ουσίας 5-(υδροξυμεθυλο)-φουρφουράλης (ΗΜF). Η μέση θανατηφόρος δόση (LD₅₀) της ουσίας αυτής για τις μέλισσες είναι 150 mg/kg (Jachimowicz and El Sherbiny 1975). Νεαρές μέλισσες κάτω των τριών ημερών, όταν ταϊστούν με τροφή η οποία περιέχει HMF ίση ή μεγαλύτερη από 150 mg/kg πεθαίνουν σε ποσοστό πάνω από 50% πριν την 20^η ημέρα της ζωής τους. Ο Kammerer (1989), πρότεινε για την ασφάλεια των μελισσών, οι μελισσοτροφές να έχουν HMF μικρότερη από 20 mg/kg. Την άποψη αυτήν υιοθέτησαν 10 χρόνια μετά και οι Γερμανοί επιστήμονες Werner von der Ohe, και Dustmann (1999), οι οποίοι προτείνουν οι μελισσοτροφές να διατίθενται στο εμπόριο όταν η περιεκτικότητά τους σε HMF είναι μικρότερη από 20 mg/kg. Θα πρέπει να τονιστεί ότι η τοξικότητα της ΗΜF δεν εκδηλώνεται με άμεση θανάτωση των μελισσών αλλά με μείωση της διάρκειας ζωής τους. Να σημειωθεί ακόμη ότι το σιρόπι που προορίζεται για τη βιομηχανία αναψυκτικών είναι ακατάλληλο για τις μέλισσες, επειδή παράγεται με χρησιμοποίηση οξέων που αυξάνουν σημαντικά την HMF. Επίσης το σιρόπι που προέρχεται από άμυλο και περιέχει πολλή γλυκόζη και μαλτόζη δεν συνιστάται για τροφή ξεχειμωνιάσματος. Στη διεθνή βιβλιογραφία οι υψηλές συγκεντρώσεις ΗΜF που βρίσκονται στις μελισσοτροφές θεωρούνται μια από τις αιτίες του Συνδρόμου κατάρρευσης των μελισσών.

Άλλη αιτία τοξικότητας μελισσοτροφών μπορεί να είναι η ουσία βεταϊνη, η οποία βρίσκεται στη μελάσα, που αν και είναι τοξική και επικίνδυνη για τις μέλισσες, εντούτοις προτάθηκε για μελισσοκομική χρήση από τον Κανονισμό 1804/1999 της Βιολογικής Μελισσοκομίας, ο οποίος ίσχυσε μέχρι το έτος 2007.

Αφορμή για το άρθρο αυτό είναι ερώτηση συνδρομητών της Μελισσοκομικής Επιθεώρησης για την καταλληλότητα μελισσοτροφής για την οποία δόθηκε συνταγή μέσα από το διαδίκτυο. Στη συγκεκριμένη συνταγή χρησιμοποιήθηκαν υψηλές θερμοκρασίες και χυμός λεμονιού, παράγοντες που αυξάνουν σημαντικά την περιεκτικότητα σε HMF. Στη συνέχεια τέθηκε το ερώτημα για την καταλληλότητα των μελισσοτροφών εμπορίου και ιδιαίτερα της βανίλιας λόγω των υψηλών θερμοκρασιών που απαιτούνται για την παρασκευή τους. Ο Μελισσοκομικός Σύλλογος Θεσσαλονίκης προμηθεύτηκε από την ελληνική αγορά 18 διαφορετικές μελισσοτροφές εμπορίου και τις προσκόμισε στο εργαστήριο μελισσοκομίας. Οι τροφές αυτές αναλύθηκαν αναφορικά με την περιεκτικότητά τους σε ΗΜF και ζάχαρα. Παράλληλα με τις μελισσοτροφές εμπορίου παρασκευάστηκε από το προσωπικό του εργαστηρίου μελισσοτροφή βανίλια και «καραμέλα» κάτω από ελεγχόμενες συνθήκες θερμοκρασίας, έτσι ώστε να απαντηθούν σχετικά ερωτήματα που τέθηκαν.

Η έρευνα αυτή έγινε από πόρους του Εργαστηρίου Μελισσοκομίας και δεν χρηματοδοτήθηκε από κανένα φορέα.

Α. ΖΥΜΑΡΙ ΤΥΠΟΥ ΚΑΡΑΜΕΛΑ

Παρασκευάζεται από πυκνό διάλυμα ζάχαρης με λεμόνι το οποίο βράζει για ορισμένα λεπτά και στη συνέχεια αφήνεται να κρυώσει πριν δοθεί στα μελίσσια.

Μία πρώτη αναφορά από τις αναλύσεις έγινε στο προηγούμενο τεύχος της Μελισσοκομικής Επιθεώρησης (τεύχος 1, σελ. 28-29), όπου φάνηκε ως σημαντικό μειονέκτημα η υψηλή αύξηση της HMF σε σχέση με το χρόνο βρασμού. Είναι χαρακτηριστικό ότι με 5 min βρασμού η θερμοκρασία μπορεί να ξεπεράσει τους 130°C, γεγονός που έχει άμεσο αντίκτυπο στην αύξηση της HMF, η οποία έφτασε σε συγκέντρωση 230 mg/kg. Για το λόγο αυτό προτάθηκε άμεση ψύξη του παραγόμενου προϊόντος ώστε να μην ανέβει η HMF.

Στις πρόσφατες δοκιμές εφαρμόστηκε ταχύτερη ψύξη με την τοποθέτηση του μίγματος αμέσως μετά το βρασμό σε λεπτά ταψάκια που επάγουν γρηγορότερα τη θερμότητα. Με δεδομένο την καλύτερη ψύξη, δοκιμάστηκαν διαφορετικές συγκεντρώσεις λεμονιού. Οι διαφορετικές περιεκτικότητες τέθηκαν σε δοκιμή καθώς,  όσο περισσότερο λεμόνι προστίθεται, τόσο πιο όξινο γίνεται το περιβάλλον και πιθανόν τόσο πιο υψηλή μπορεί να είναι η HMF.

Οι αναλογίες νερού, ζάχαρης και λεμονιού που δοκιμάστηκαν, καθώς και η μετρούμενη HMF στο τελικό προϊόν δίνονται στον πίνακα 1.

Πίνακας 1. Συνταγές που χρησιμοποιήθηκαν για την παρασκευή καραμέλας και αποτελέσματα τελικής τροφής. Χρόνος βρασμού 6 min, για τη δοκιμή 5 – 7 min).

Όπως φαίνεται στον πίνακα 1, στην αναλογία 1:10 νερού ζάχαρης και μετά από 6 λεπτά βρασμού και 10 ml λεμονιού (δοκιμή 1) η HMF παρέμεινε χαμηλή (8,4 mg/kg). Στην αναλογία αυτή το διάλυμα δεν μετατράπηκε ικανοποιητικά σε ζυμάρι και μεγάλη ποσότητα ζάχαρης παρέμεινε αδιάλυτη (εικ. 1). Αδιάλυτη ζάχαρη παρέμεινε και στη δοκιμή 2. Αυτό δεν είναι ασυνήθιστο, εφόσον η θερμοκρασία τήξης της ζάχαρης αναφέρεται στους 186^oC. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, βέβαια πρόκειται για διάλυμα ζάχαρης σε νερό και όχι σκέτη ζάχαρη, οπότε η τήξη μπορεί να είναι εφικτή σε χαμηλότερες θερμοκρασίες. Λόγω όμως της μεγάλης συγκέντρωσης ζάχαρης είναι αρκετά δύσκολο σε αυτές τις συνθήκες.

Στη δοκιμή 2 όπου προστέθηκαν 20 ml λεμονιού, τα αποτελέσματα είναι καλύτερα όσο αφορά την υφή της τροφής, αλλά η HMF αυξήθηκε σε 41,2 mg/kg (αύξηση κατά 80%). Με την αύξηση του λεμονιού στα 30 ml  (δοκιμή 3) η HMF έφθασε τα επίπεδα των 234,1 mg/kg (αύξηση κατά 96,5%) και η τροφή απέκτησε «καραμελέ» χρώμα (εικ. 3). Από τα αποτελέσματα αυτά είναι φανερό ότι όσο αυξάνεται το λεμόνι, τόσο αυξάνεται και η HMF και ασφαλώς και ο κίνδυνος τοξικότητας για τις μέλισσες.

Στη δοκιμή 4, μειώθηκε η αναλογία ζάχαρης στο νερό (5:1 αντί για 10:1). Η διάλυση ήταν πολύ ευκολότερη, το αποτέλεσμα ήταν επίσης ικανοποιητικό ζυμάρι, η HMF όμως δε μειώθηκε σημαντικά σε σχέση με τη δοκιμή 2 (ίδια αναλογία ζάχαρης: λεμονιού).

Η χρήση αυτών των ζυμαριών σε μελίσσια έδειξε ότι ήταν σημαντικά μαλακά (λαστιχωτά) με αποτέλεσμα, ορισμένες μέλισσες να κολλάνε (εικ. 3). Για να αποφευχθεί αυτό θα χρειαστεί να γίνει επιπλέον βρασμός για 1-2 min με συνέπεια όμως την αύξηση της HMF.

Στη δοκιμή 5, όπου διπλασιάστηκε η ποσότητα όλων των υλικών της δοκιμής 2, και ο χρόνος βρασμού κατά 1 min, η συγκέντρωση της HMF έφτασε τα 354,6 mg/Kg. Η διαφορά ήταν εμφανής τόσο στο χρώμα όσο και στη σκληρότητα του τελικού προϊόντος.

Έτσι η αύξηση της HMF στα ζυμάρια μπορεί να διαπιστωθεί εμπειρικά και από το χρώμα της τροφής, καθώς τα τελικά προϊόντα της θερμικής επεξεργασίας υλικών με υψηλή περιεκτικότητα σε σάκχαρα είναι οι μελανοϊδίνες που έχουν σκούρο χρώμα. Επομένως, όσο περισσότερο καραμελέ είναι το χρώμα, τόσο υψηλότερη θα είναι και η HMF (εικ. 5).

Β. ΖΥΜΑΡΙ ΤΥΠΟΥ ΒΑΝΙΛΙΑ

Δοκιμές στο Εργαστήριο Μελισσοκομίας: Για την παρασκευή των ζυμαριών τύπου «βανίλιας» χρησιμοποιείται ειδική μηχανή (βανιλομηχανή) στην οποία αναδεύεται ισχυρά καυτό σιρόπι (θερμοκρασίας 116°C) με μικρή ποσότητα ξινού (κιτρικό οξύ) (εικ. 6) ενώ παράλληλα ψύχεται. Στο σημείο που εξέρχεται το ζυμάρι, η θερμοκρασία δεν ξεπερνάει συνήθως τους 60°C. Σε 4 διαφορετικές δοκιμές που πραγματοποιήθηκαν στο Εργαστήριο Μελισσοκομίας Α.Π.Θ., με διαφορετική συγκέντρωση ξινού οι τιμές της HMF κυμάνθηκαν από 0,6 mg/kg έως 2,4 mg/kg (πίνακας 2). Η υψηλότερη τιμή προέκυψε στη μεγαλύτερη ποσότητα ξινού. Η ψύξη του ζυμαριού έγινε σε θερμοκρασία δωματίου (20°C) και σε άμεση χαμηλή θερμοκρασία περιβάλλοντος (περίπου 5°C). Η χαμηλότερη τιμή 0,6 εμφανίστηκε στο ζυμάρι που κρύωσε αμέσως, ενώ το ίδιο ζυμάρι που κρύωσε σε κλειστό χώρο έδωσε τιμή HMF 1,5.

Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι κι εδώ η επίδραση του πιο όξινου περιβάλλοντος (περισσότερο ξινό) μπορεί να προκαλέσει μεγαλύτερη αύξηση της HMF, αλλά το επίπεδο σε αυτήν την περίπτωση είναι πολύ χαμηλό σε βαθμό που να μη θεωρείται σημαντική η συγκέντρωση του οξέως. Ούτε η ψύξη μετά τη συσκευασία μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την τιμή της HMF, διότι είναι από την αρχή σημαντικά χαμηλή. Σε επίπεδο λοιπόν τιμής HMF, τα ζυμάρια τύπου βανίλιας δε φαίνεται να παρουσιάζουν υψηλές τιμές παρά το γεγονός ότι η θερμοκρασία του αρχικού σιροπιού είναι μεγάλη, καθώς η ψύξη στους 60°C είναι άμεση κατά την παρασκευή του.

Πίνακας 2. Αποτελέσματα ανάλυσης βανίλιας που παρασκευάστηκε με διαφορετική περιεκτικότητα σε ξινό σε θερμοκρασία 116^o C

Αναλύσεις βανίλιας εμπορίου. Μελετήθηκαν ζαχαροζύμαρα τύπου βανίλιας εμπορίου (4 στον αριθμό) τα οποία αγοράστηκαν από το Νομό Θεσσαλονίκης. Οι τιμές HMF σε αυτά κυμάνθηκαν επίσης σε πολύ χαμηλές τιμές. Η ελάχιστη ήταν 0 mg/kg, ενώ η μέγιστη 12,9 mg/kg (πίνακας 3). Οι χαμηλές τιμές HMF στο ζαχαροζύμαρο τύπου βανίλια, όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως οφείλονται στην επικράτηση ηπιότερων θερμοκρασιακών συνθηκών κατά την παρασκευή και στην άμεση ψύξη του παραγόμενου προϊόντος.

Γ. ΖΥΜΩΤΑ ΖΑΧΑΡΟΖΥΜΑΡΑ ΕΜΠΟΡΙΟΥ :

Για την παρασκευή αυτού του τύπου των τροφών γίνεται ανάμιξη σακχάρων (φρουκτόζη, γλυκόζη κλπ.), ενώ μπορεί να υπάρχουν και άλλα πρόσθετα. Αναλύθηκαν 7 διαφορετικά ζυμάρια ζυμωτού τύπου. Οι τιμές της HMF σε αυτήν την περίπτωση κυμάνθηκαν σε υψηλότερα επίπεδα (πίνακας 3). Δύο από τις τροφές ξεπερνούσαν ελάχιστα τα 20 mg/kg και μια έφτασε τη μέγιστη τιμή των 96,1 mg/kg.

Με δεδομένο ότι ορισμένα ζυμάρια παρουσιάζουν υψηλές τιμές, θα ήταν χρήσιμο να ενημερωθούν οι παρασκευαστές προκειμένου να ελέγξουν τις διαδικασίες στη γραμμή παραγωγής και να βελτιώσουν το τελικό προϊόν. Τα «Ζυμωτά εμπορίου» με μηδενική ή ιδιαίτερα χαμηλή HMF δείχνουν ότι η τροφή αυτή μπορεί να παρασκευαστεί και να είναι απόλυτα ασφαλής για τις μέλισσες.

Δ. ΖΥΜΑΡΙΑ ΕΜΠΟΡΙΟΥ ΑΓΝΩΣΤΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ :

Η έλλειψη πληροφοριών στις συσκευασίες ήταν συχνό φαινόμενο, αλλά υπήρχαν και ορισμένα ζυμάρια (ακόμα και επώνυμα) στα οποία δεν υπήρχε κανένα διευκρινιστικό στοιχείο του τρόπου παρασκευής και φυσικά στο περιεχόμενο των σακχάρων ή άλλων συστατικών που μπορεί να περιείχαν.

Από αυτού του τύπου ζυμάρια εξετάστηκαν συνολικά 7 δείγματα. Οι τιμές της HMF σε αυτήν την περίπτωση κυμάνθηκαν από 0 έως 89,7 (πίνακας 3). Τέσσερα από αυτά, δηλαδή ποσοστό 57% είχαν HMF μεγαλύτερη από 20 mg/kg.

Τα αποτελέσματα αυτά αναδεικνύουν την ανάγκη να δοθεί περισσότερη προσοχή στον τρόπο παρασκευής τους, καθώς όπως φαίνεται από την μονοψήφια τιμή της συγκέντρωσης της ΗΜF σε ορισμένα από αυτά, κάτι τέτοιο είναι εφικτό. Σε ορισμένα όμως βρέθηκαν σημαντικά υψηλές τιμές, ανεβάζοντας τον μέσο όρο, αλλά κυρίως αποτελώντας επικίνδυνες ίσως τροφές για τις μέλισσες.

Πίνακας 3. Τιμές HMF μελισσοτροφών εμπορίου σε mg/kg.

Η έρευνα στις μελισσοτροφές θα συνεχιστεί προκειμένου να εκτιμηθεί η περιεκτικότητά τους σε σάκχαρα και ο βαθμός ιμβερτοποίησης και να συσχετιστεί με την αύξηση της HMF. Πρόταση όμως του Εργαστηρίου Μελισσοκομίας, από τα μέχρι τώρα δεδομένα είναι η αποφυγή της υπερβολικής θέρμανσης και η περιορισμένη χρήση οξέων ή η εξουδετέρωση του όξινου περιβάλλοντος αμέσως μετά την πραγματοποίηση της αντίδρασης. Ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να δοθεί στα ζυμωτά ζυμάρια καθώς η βανίλια φαίνεται να εμφανίζει σταθερά χαμηλές τιμές HMF. Επιπλέον θα ήταν σημαντικό να αναγράφεται σε κάθε συσκευασία το περιεχόμενο ή η σύσταση του προϊόντος προκειμένου να γνωρίζει ο μελισσοκόμος τι περιέχεται και να επιλέγει να αγοράζει και με άλλα κριτήρια πέρα από το κόστος. Η θέσπιση ορίων HMF για τις μελισσοτροφές εμπορίου είναι απαραίτητη και πρέπει να προωθηθεί από το ΥΑΑΤ.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Jachimowicz T. and El Sherbiny G.(1975)– Zur Problematik der Verwendung von Invertzucker fur die Bienenfuetterung. Apidologie, 6: 121 – 143.

Kammerer F. X. (1989)– Aktueller Stand der Erkenntnisse ueber die Fuetterung von Bienen mit Zucker. Imkerfreund, 1: 12 – 14.

Werner von der Ohe & Dustmann (1999)- Zusammensetzung von bienengereechtem Futterzucker (Zuckerteig und-sirup). Niedersaechsisches Landesinstitut fuer Bienenkunde, Celle.

Απορίες και διευκρινίσεις σχετικά με το άρθρο ή με όποιο άλλο θέμα θέλετε πατήστε εδώ.

Για την κατάρτισή σας,
επιλέξτε πηγές πληροφόρησης με επιστημονικά τεκμηριωμένη γνώση.

Γιώργος Μαυροφρύδης
Αρχαιολόγος, Μελισσοκόμος
mavrofridis@gmail.com

Μελισσοκομική Επιθεώρηση
Όπως δημοσιεύθηκε στο τεύχος Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2016

Οι μελισσοκόμοι της Χαλκιδικής είναι γνωστό πως ασκούσαν -και εξακολουθούν βέβαια και σήμερα να ασκούν- τη λεγόμενη αναπαραγωγική μελισσοκομία, την παραγωγή δηλαδή μελισσιών προς πώληση σε άλλους μελισσοκόμους. Την ιστορία του ιδιαίτερου αυτού είδους μελισσοκομίας της περιοχής θα εξετάσουμε εδώ.

Η παραδοσιακή κυψέλη της χερσονήσου της Χαλκιδικής, το γνωστό κοφίνι της, έχει κατά τον Βλαδίμηρο Δερματόπουλο (1954: 65 & 1984: 107) ένα σπουδαίο προτέρημα: το μαζεμένο σχήμα του συντελεί στη συγκέντρωση και διατήρηση της θερμότητας γύρω από τη μελισσόσφαιρα του χειμερινούς μήνες, γι’ αυτό και τα σμήνη μέσα στα κοφίνια αυτά ξεχειμωνιάζουν με τις ευνοϊκότερες συνθήκες και αναπτύσσονται γρήγορα την άνοιξη, στο ανώτατο όριο που επιτρέπει ο περιορισμένος χώρος τους. Για τον λόγο αυτό, συνεχίζει ο Δερματόπουλος, το εν λόγω κοφίνι είναι πολύ κατάλληλο για το είδος της μελισσοκομικής επιχείρησης που καλείται αναπαραγωγική μελισσοκομία. Έτσι η Χαλκιδική προμηθεύει μελίσσια όλη την Ελλάδα.

Δεν θα διαφωνήσουμε φυσικά με τον Δερματόπουλο και τα όσα γράφει για το κοφίνι της Χαλκιδικής. Θα προσθέσουμε ωστόσο, πως από μόνη της η χρήση του συγκεκριμένου κοφινιού δεν είναι ικανή συνθήκη για να οδηγήσει στην αναπαραγωγική άσκηση της μελισσοκομίας και μάλιστα στο βαθμό που αυτή έλαβε χώρα στη Χαλκιδική. Απαιτούνται και πολλά ακόμη, με κυριότερο την άριστη μελισσοκομική γνώση επί του αντικειμένου, αλλά και κατάλληλες κατά το μάλλον ή ήττον κλιματολογικές συνθήκες που θα μπορούσαν να υποστηρίξουν μια τέτοια δραστηριότητα. Οι Θάσιοι μελισσοκόμοι για παράδειγμα, αλλά και οι Σκυριανοί, ήταν εξίσου καλοί -αν όχι καλύτεροι- μελισσοκόμοι με αυτούς της Χαλκιδικής και χρησιμοποιούσαν το ίδιο ακριβώς κοφίνι. Εντούτοις, άλλοι παράγοντες, όπως το άσχημο για ξεχειμώνιασμα κλίμα στη Θάσο, το μικρό μέγεθος της μελισσοκομίας και η γεωγραφική θέση του νησιού για την Σκύρο, απέτρεψαν τους μελισσοκόμους αυτούς από τα να ασχοληθούν με τη μαζική παραγωγή μελισσιών προς πώληση. Οι Χαλκιδικιώτες από την άλλη, κατάφεραν με τις γνώσεις τους να προμηθεύουν την άνοιξη με μελίσσια μελισσοκόμους ακόμη και στις νοτιότερες περιοχές της Ελλάδας, όπως η Πελοπόννησος ή ακόμη και η Κρήτη (υπάρχουν σχετικά -αν και λίγα- παραδείγματα), παρόλο που οι ίδιοι ξεχειμώνιαζαν τα μελίσσια τους στις αισθητά δυσμενέστερες κλιματολογικές συνθήκες της πατρίδας τους.

Όπως πολλά συνηγορούν, η ενασχόληση των μελισσοκόμων της Χαλκιδικής με την αναπαραγωγική μελισσοκομία φαίνεται πως ξεκίνησε από την ανάγκη των μελισσοκόμων της Θάσου να προμηθευτούν μελίσσια, ανάγκη που προέκυπτε από τον ιδιαίτερα εντατικό τρόπο που ασκούσαν τη μελισσοκομία σε συνάρτηση βέβαια και με το κλίμα του νησιού τους.

Οι Θάσιοι ασκούσαν νομαδική μελισσοκομία το αργότερο από τα μέσα του 19^ου αιώνα, με την παλαιότερη σχετική μαρτυρία, αυτή του Γερμανού αρχαιολόγου Alexander Conze (1860: 26-27), να ανάγεται στα 1858. Ωστόσο, κρίνοντας από άλλα στοιχεία, φαίνεται πως στα τέλη του 18^ου αιώνα η νομαδική μελισσοκομία ήταν ήδη μια ευρείας εφαρμογής πρακτική στη Θάσο (Μαυροφρύδης, 2015β). Οι Θάσιοι επίσης, ήταν οι μοναδικοί παραδοσιακοί μελισσοκόμοι που γνώριζαν να συνενώνουν τα αδύναμα μελίσσια για να αποφευχθεί η καταστροφή τους. Τη μέθοδο αυτή όμως τη χρησιμοποιούσαν καταχρηστικά, με σκοπό τη μέγιστη δυνατή απολαβή,  κατά τον τρύγο! Συγκεκριμένα, συγκέντρωναν με τη χρήση καπνού και χτυπημάτων εξωτερικά, τις μέλισσες δυο – τριών προς τρύγο κοφινιών σε ένα άδειο κοφίνι, φυλακίζοντας τις βασίλισσες σε «μανολόγους», απέκοπταν στη συνέχεια τα τμήματα των κηρηθρών που είχαν μέλι ενώ όσα είχαν γόνο τα προσάρμοζαν σε τρίτο κοφίνι, στο οποίο εισήγαγαν τελικά τις μέλισσες. Με τον τρόπο αυτό και διενεργώντας κατά βάση τρεις τρυγητούς τον χρόνο, κατάφερναν εξαιρετικές αποδόσεις σε προϊόντα (13 με 20 οκάδες ή και ακόμη περισσότερο μέλι από κάθε κυψέλη – αναλόγως βέβαια τη χρονιά, 0,8 οκάδες κερί και 0,4 οκάδες μουντουβίνα, ρακί δηλαδή από το μέλι που έμενε στις κηρήθρες). Τους απέμενε όμως μόνο το ένα τρίτο των αρχικών μελισσιών (Τυπάλδος – Ξυδιάς, 1927: 25).

Έχοντας απομείνει λοιπόν ο Θάσιος παραδοσιακός μελισσοκόμος με μόλις το ένα τρίτο των αρχικών μελισσιών του στο τέλος της χρονιάς, μετέφερε συνήθως τα πλέον αδύναμα μελίσσια του για ξεχειμώνιασμα σε περιοχές της Χαλκιδικής με άφθονη σουσούρα (ρείκι) ιδίως περί τον Σταυρό στον Στρυμονικό Κόλπο (Τυπάλδος – Ξυδιάς, 1927: 33), μια που το ξεχειμώνιασμα στο νησί κάθε άλλο παρά ιδανικό ήταν λόγω κλίματος και φτωχών μελισσοβοσκών (Τοπαλίδης, 1940). Με τη νέα μελισσοκομική χρονιά μπορούσε μεν να διπλασιάσει τα μελίσσια του με τεχνητή σμηνουργία (την οποία φυσικά γνώριζε), του έλειπε όμως άλλο ένα τρίτο για να αναπληρώσει το σύνολο των μελισσιών του. Αυτό το κάλυπτε με αγορά από τους μελισσοκόμους της Χαλκιδικής.

Η αγορά μελισσιών από τη Χαλκιδική φαίνεται πως απέβαινε οικονομικά συμφέρουσα για τους Θάσιους μελισσοκόμους, διότι η τιμή των προϊόντων που μπορούσε να παράγει -με τον ιδιότυπο πάντα τρόπο που ασκούνταν η μελισσοκομία- η κάθε κυψέλη, ήταν πολλαπλάσιας αξίας από την τιμή αγοράς του μελισσιού. Σημειωτέον πως τα μελίσσια αγοράζονταν με τα κοφίνια τους και με τον τρόπο αυτό οι Θάσιοι απαλλάσσονταν από την όλη διαδικασία κατασκευής κοφινιών ή ξεχωριστής αγοράς τους.

Για την αγορά μελισσιών της Χαλκιδικής πραγματοποιούνταν ειδικές για τον σκοπό πανηγύρεις δυο φορές ετησίως, διάρκειας περί το δεκαπενθήμερο, την άνοιξη (Απρίλιο, Μάρτιο με τα παλιό ημερολόγιο) στην Ιερισσό και το καλοκαίρι (Ιούνιο, Ιούλιο) στη Λιμπσάσντα, σημερινή Ολυμπιάδα (Μαυροφρύδης, 2009).

Η παλαιότερη μαρτυρία για τις εν λόγω πανηγύρεις ανάγεται στα 1878 και την αντλούμε από το εν μέρει δημοσιευμένο πόνημα του δασκάλου της Λιαριγκόβης Νικολάου Βουργαρελίδη «Τα Μαδεμοχωριακά μετά των ηθών και εθίμων» (Κύρου, 2000 & 2004). Σύμφωνα με τα γραφόμενά του, «οι Θάσιοι κατά πάντα Ιούνιον αποβιβαζόμενοι αγοράζουσι παρά των κατοίκων των Μαδεμοχωρίων μελίσσια και ούτω επιτελείται επί δεκαπέντε ημέρας πανήγυρίς τις. Το τοιούτον συμβαίνει κατά Μάρτιον και εν Ιερισσώ».

Εννιά χρόνια αργότερα, ο Νικόλαος Σχινάς (1887: 564-565) μας πληροφορεί, στον Γ΄ τόμο των  «Οδοιπορικών Σημειώσεών» του, αναφερόμενος στη «Λιμπσάσδα», πως «κατά τας αρχάς του Ιουλίου, ήτοι μετά τας εορτάς των Αγίων Αποστόλων μεταφέρουσι κατ’ έτος εξ όλων των χωρίων κυψέλας μελισσιών περί τας 6 – 7 χιλιάδας τας οποίας πωλούσι προς τους επί τούτω προσερχομένους κατοίκους της νήσου Θάσου».

Στις πανηγύρεις αυτές συμμετείχαν και πουλούσαν μελίσσια στους Θάσιους κατά βάση οι μελισσοκόμοι των χωριών της βόρειας Χαλκιδικής με κέντρο βέβαια τη Λιαρίγκοβη (σημερινή Αρναία). Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα η ιδιαίτερη ανάπτυξη που έτυχε η μελισσοκομία στην περιοχή αυτή, ιδίως εάν λάβουμε υπόψη πως στη βόρεια Χαλκιδική τα περισσότερα μέρη είναι σχεδόν ακατάλληλα για μελισσοκομία λόγω της ένδειας σε μελισσοκομικά φυτά. Η ανεπάρκεια της μελισσοκομικής χλωρίδας στο βόρειο τμήμα της Χαλκιδικής υποχρέωνε τους τοπικούς μελισσοκόμους να μετακινούν συνεχώς τα μελίσσια τους προς βοσκή σε διάφορα μέρη (Τυπάλδος – Ξυδιάς, 1927: 9,14) εντός και εκτός Χαλκιδικής, αλλά και για ξεχειμώνιασμα. Οι παραδοσιακοί λοιπόν μελισσοκόμοι της περιφέρειας Λιαριγκόβης είναι άξιοι θαυμασμού διότι κατάφεραν παρά τις αντίξοες συνθήκες του τόπου τους, να αναπτύξουν τη μελισσοκομία περισσότερο από οπουδήποτε αλλού στη Χαλκιδική ίσως και στην Ελλάδα και να διαθέτουν, από τον προπερασμένο ήδη αιώνα, επαγγελματίες (κατά μοναδικό δηλαδή ή κύριο επάγγελμα) μελισσοκόμους.

Σε οθωμανικό φορολογικό τεφτέρι (Temettuat Defteri) του 1845 αναφέρεται πως στη Λιαρίγκοβη κατοικούσαν 195 οικογένειες χριστιανών από τις οποίες οι 71 εκτρέφουν μελίσσια που έφταναν σε αριθμό τα 2.593 (Παπαοικονόμου, 2014). Σύμφωνα με το ίδιο έγγραφο, 85 οικογένειες του χωριού διέθεταν μουλάρια. Η ύπαρξη μεγάλου αριθμού μουλαριών πιθανώς σχετίζεται (και) με τις μεταφορές μελισσιών, οι οποίες ως γνωστόν (Μαυροφρύδης, 2015α) διενεργούνταν από τους Λιαριγκοβινούς με μουλάρια.

Όπως συνάγεται από φόρο που προσπάθησαν να επιβάλλουν οι αρχές στις μεταφορές των μελισσιών (ένα γρόσι ανά κυψέλη!) το 1876  και των αντιδράσεων εξαιτίας αυτού του γεγονότος (Ανώνυμος, 1876), την περίοδο αυτή ασκούνταν από τους μελισσοκόμους της περιφέρειας Λιαρίγκοβης εντατικά η νομαδική μελισσοκομία. Στοιχεία για νομαδική άσκηση μελισσοκομίας στη νότιο Χαλκιδική στα 1830 παραθέτει και ο περιηγητής David Urquhard (1839, ΙΙ: 125), οι μεταφορές όμως μελισσιών στην ευρύτερη περιοχή είναι μάλλον παλαιότερη πρακτική.

Κατά την τελευταία δεκαετία του 19^ου αιώνα και στις αρχές του 20^ου, όπως προκύπτει από τα μαθητολόγια της Λιαρίγκοβης (στα οποία αναγραφόταν και το επάγγελμα του πατέρα) οι μελισσοκόμοι αποτελούσαν πολυπληθή ομάδα ανάμεσα στους επαγγελματίες του χωριού (Κύρου, 2000).  Στον εκλογικό κατάλογο του 1914 οι μελισσοτρόφοι, μελισσουργοί ή μελισσοκόμοι (όπως αναφέρονται εκεί), ενενήντα εφτά τον αριθμό, αποτελούν την πολυπληθέστερη επαγγελματική ομάδα της Λιαρίγκοβης, (Γραμμένος, 2009), κατάσταση που διατηρείται και στον εκλογικό κατάλογο του 1927, όπου οι μελισσοκόμοι είναι ογδόντα ένας (Ανώνυμος, 1927).

Πότε ξεκίνησαν οι Λιαριγκοβινοί την αναπαραγωγική μελισσοκομία δεν είναι σαφές, σε κάθε περίπτωση ωστόσο τη δεκαετία του 1870 αυτή ήταν μια εδραιωμένη πρακτική. Ο Βουργαρελίδης και ο Σχινάς, αναφέρονται στις πανηγύρεις ως μια μόνιμη και ετήσια δραστηριότητα. Δεν γράφουν φερ’ ειπείν πως πραγματοποιούνται εδώ και τόσα χρόνια ή εδώ και λίγα χρόνια. Δικαιούμαστε λοιπόν να υποθέσουμε πως η πρακτική αυτή είναι αρκετά παλαιότερη. Στο ερώτημα πόσο παλαιότερη, ελλείψει στοιχείων, δεν είμαστε σε θέση να απαντήσουμε. Η ύπαρξη ωστόσο μεγάλου αριθμού μελισσοκόμων στη Λιαρίγκοβη προς τα μέσα του 19^ου αιώνα, καθώς και τα στοιχεία  που μαρτυρούν μεγάλη ανάπτυξη της μελισσοκομίας της Θάσου στα τέλη του 18^ου αιώνα (Μαυροφρύδης, 2015β), είναι αρκετά ισχυρές ενδείξεις πως η αναπαραγωγική μελισσοκομία στη Χαλκιδική εφαρμοζόταν από τα τέλη ίσως του 18^ου αιώνα, πιθανόν δε και λίγο νωρίτερα.

Σε άρθρο της εφημερίδας Φάρος της Θεσσαλονίκης, της 30^ης Ιουλίου του 1888, το οποίο εντόπισε και αναδημοσίευσε εν μέρει ο ερευνητής – ιστορικός από την Αρναία Δημήτρης Κύρου (2003), αναφέρεται πως: «Η κατ’ έτος κατά τον Άγιον Απόστολον τελουμένη πανήγυρις εν Ολυμπιάδι, καθ’ ην περί τα 25 πλοία Θασίων καταπλέοντα εκεί ηγόραζον μελίσσια, εφέτος εναυάγησεν. Αν δε είπω εις υμάς ότι εκ της πανηγύρεως ταύτης μόνον εις Λιαρίγκοβην εισήρχοντο υπέρ τας 1.500 λίρας –αφήνομεν τα άλλα χωρία– σκεφθείτε οποία εκ της μη τελέσεως της πανηγύρεως προελθούσα εις την επαρχίαν ταύτην ζημία. Βεβαιούται ενταύθα ότι οι Θάσιοι μετέβησαν εις Καβάλαν και ιδίως εις Άγιον Όρος και ηγόρασαν μελίσσια κληθέντες παρά των καλογήρων». Ο αρθογράφος, ο οποίος υπογράφει με τα αρχικά Ξ. Δ. και είναι ανταποκριτής της εφημερίδας από τη Λιαρίγκοβη, κατηγορεί στη συνέχεια τους Αγιορείτες μοναχούς ότι με τα να πουλήσουν στους Θάσιους μελίσσια πήραν το ψωμί από τα χέρια των Χαλκιδιωτών.

Η αναφορά είναι ενδιαφέρουσα και χρήζει προσοχής. Κατά πρώτον η μνεία σε αγορά μελισσιών από την Καβάλα δεν φαίνεται να ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, εκτός κι αν αφορά σε μικρό αριθμό μελισσιών. Η Καβάλα πουθενά αλλού δεν αναφέρεται ως περιοχή που παρήγαγε μελίσσια προς πώληση, ούτε πως διέθετε την εποχή εκείνη ανεπτυγμένη μελισσοκομία. Στα παράλια του νομού δραστηριοποιούνταν οι ίδιοι οι Θάσιοι, μεταφέροντας τα μελίσσια τους για βοσκή ή –περί τον Στρυμονικό Κόλπο- για ξεχειμώνιασμα. Κατά δεύτερον, φαίνεται πως οι Θάσιοι δεν τα βρήκαν στην τιμή με τους μελισσοκόμους της βόρειας Χαλκιδικής για την αγοροπωλησία των μελισσιών και «κληθέντες» από τους μοναχούς, αγόρασαν φθηνότερα μελίσσια από εκεί.

Η αγορά μελισσιών του Αγίου Όρους από Θάσιους απαντά και σε μεταγενέστερες μαρτυρίες, των αρχών του 20^ου αιώνα. Ωστόσο δεν χωρά αμφιβολία πως η κύρια πηγή αγοράς μελισσιών των Θασίων ήταν πάντοτε οι μελισσοκόμοι της βόρειας Χαλκιδικής. Οι μελισσοκόμοι αυτοί, επειδή μετέφεραν τα μελίσσια τους αποκλειστικά με μουλάρια, χρησιμοποιούσαν τη μικρότερη και ελαφρύτερη εκδοχή του κοφινιού της Χαλκιδικής, κατασκευασμένου από σχίζες καλαμιού για υφάδι, συνολικού όγκου περί τα 22 λίτρα (ενδεικτικές διαστάσεις: 40 εκ. ύψος, 25 εκ. διάμετρος κορυφής, 28 εκ. διάμετρος βάσης) και βάρους περί τις 3 οκάδες. Οι Θάσιοι χρησιμοποιούσαν κι αυτοί στη μεγάλη τους πλειονότητα το μικρό κοφίνι (Τυπάλδος –Ξυδιάς, 1927: 33), γεγονός που μαρτυρεί με τη σειρά του την προέλευση των μελισσιών από τα βόρεια της Χαλκιδικής, εφόσον, όπως είδαμε, οι Θάσιοι δεν κατασκεύαζαν οι ίδιοι τα κοφίνια, αλλά τα αγόραζαν μαζί με τα μελίσσια. Τα μεγάλα κοφίνια (από βέργες λυγαριάς για υφάδι, με χωρητικότητα στα 40 λίτρα,  ύψος 50 εκ., διάμετρο κορυφής 30 και βάσης 35 εκ., βάρους 5 οκάδων) τα οποία στη Θάσο, διόλου τυχαία, καλούνταν αγιορείτικα, απαντούσαν μεν στο νησί, αποτελούσαν όμως ένα πολύ μικρό τμήμα του συνόλου των κοφινιών.

Ένα άλλο σημείο στο οποίο θα πρέπει να σταθούμε, είναι η σημασία που δίνεται από τον Λιαριγκοβινό ανταποκριτή της εφημερίδας της Θεσσαλονίκης στα έσοδα που απέφεραν οι πωλήσεις των μελισσιών στους Θάσιους, αναφέροντας πως μόνο στη Λιαρίγκοβη εισέρχονταν πάνω από 1.500 λίρες κι αυτό από τη μία μόνο πανήγυρη! Η ζημία λοιπόν για τους τοπικούς μελισσοκόμους το 1888 από τη ματαίωση της δεύτερης πανηγύρεως της χρονιάς ήταν τεράστια και γι’ αυτό ο αρθρογράφος καταφέρεται τόσο έντονα κατά των Αγιορειτών μοναχών.

Φαίνεται πως οι μελισσοκόμοι των βορείων της Χαλκιδικής βασίζονταν πολύ στις πωλήσεις των μελισσιών στους Θάσιους συναδέλφους τους, αποκομίζοντας από αυτές ένα σταθερό σε γενικές γραμμές εισόδημα. Τα έσοδα μάλιστα από την πώληση των μελισσιών πλησίασαν τα αντίστοιχα από την πώληση των προϊόντων (μέλι, κερί και μουντουβίνα τότε) που παράγονταν σημειωτέον με συνεχείς μεταφορές των μελισσιών και ως εκ τούτου υπήρχαν πολλά έξοδα.

Με τις γνώσεις τους οι εν λόγω μελισσοκόμοι κατάφερναν να εξαπλασιάζουν τα μελίσσια τους και υπό ευνοϊκές συνθήκες ακόμη και να τα οκταπλασιάζουν(!), αν και το δεύτερο συνέβαινε σε σπάνιες μόνο περιπτώσεις (Εικόνες 1 & 2). Στην πρώτη πανήγυρη τα μελίσσια ήταν ακριβότερα, διότι ως τα μέσα ή τέλη του καλοκαιριού μεσολαβούσε αρκετό διάστημα και μπορούσαν να πολλαπλασιαστούν με τεχνητή σμηνουργία αμέσως μετά την αγορά και να αποδώσουν αργότερα αρκετό μέλι. Στη δεύτερη ωστόσο, λόγω του προχωρημένου της εποχής, οι αγοραστές ήταν υποχρεωμένοι να περιοριστούν μόνο στη συγκομιδή του μελιού και τα μελίσσια πουλιούνταν φθηνότερα.

Η ζήτηση των μελισσιών ιδίως κατά τη δεύτερη πανήγυρη εξαρτιόταν συχνά από τις καιρικές συνθήκες. Όταν προηγούνταν του χρόνου της πανηγύρεως βροχές και θεωρούνταν εξασφαλισμένη περίπου η αφθονία των μελιτωδών εκκρίσεων του «εργάτη» των πεύκων, οι αγοραστές ήταν πολυάριθμοι. Αντιθέτως, όταν προηγούνταν ξηρασία, οι αγοραστές ήταν λιγότεροι διότι προβλεπόταν κακή χρονιά.

Στις πανηγύρεις πωλούνταν συνολικά περί τα 10.000 μελίσσια. Την περίοδο της Τουρκοκρατίας (αρχές 20^ου αιώνα) η τιμή των μελισσιών ανερχόταν στα 15 γρόσια, ήτοι 3 χρυσές δραχμές εποχής. Το 1913 όμως, αμέσως μετά την απελευθέρωση της Χαλκδικής, η τιμή εκτοξεύθηκε στα 35 γρόσια λόγω της αυξημένης ζήτησης που προέκυψε από την Παλαιά Ελλάδα. Το 1923 τα μελίσσια στην πανήγυρη της Ιερισσού πωλούνταν προς 150 – 200 δραχμές έκαστο, ενώ σε αυτήν της Λιμπσάσντας προς 75 – 100 δραχμές έκαστο (Τυπάλδος –Ξυδιάς, 1927: 9, 29-30).  Οι τιμές των προϊόντων την ίδια περίοδο ήταν 11 δραχμές η οκά το μέλι (τα μελίσσια της βόρειας Χαλκιδικής παρήγαγαν συνήθως περί τις 7 οκάδες μέλι έκαστο), 60 δραχμές το κερί και 20 δραχμές η μουντουβίνα.

Μετά την απελευθέρωση της Χαλκιδικής άρχισαν να επισκέπτονται τις πανηγύρεις και μελισσοκόμοι από την Στερεά Ελλάδα και κυρίως την Εύβοια, αυξάνοντας λόγω ζήτησης τις τιμές των μελισσιών. Πολλοί ήταν οι μελισσοκόμοι, ιδίως από το βορειοανατολικό τμήμα της Εύβοιας που μετέβαιναν στη Χαλκιδική για αγορά μελισσιών. Από τα Χάλια, χωριό της Στερεάς απέναντι από τη Χαλκίδα (σημερινή Δροσιά Δήμου Ανθηδόνας), επίσης αγόραζαν μελίσσια από τις πανηγύρεις Ιερισσού και Λιμπσάσντας, υπάρχουν μάλιστα αναφορές για συγκεκριμένες αγορές το 1923 και το 1933 (Τυπάλδος –Ξυδιάς, 1975). Σύμφωνα με στοιχεία του 1923 οι επί δεκαετία αγορές μελισσιών από τη Χαλκιδική είχαν ως αποτέλεσμα την αύξηση και περαιτέρω διάδοση της μελισσοκομίας στις αναφερθείσες περιοχές της Στερεάς Ελλάδας (Τυπάλδος –Ξυδιάς, 1927: 39).

Όσο και αν ψάξαμε στη σχετική μελισσοκομική βιβλιογραφία δεν εντοπίσαμε πουθενά στον κόσμο αναφορά για άσκηση αναπαραγωγικής μελισσοκομίας κατά τον 19^ο αιώνα. Υπάρχουν βέβαια πληροφορίες για μεταφορές μελισσιών από την Ευρώπη στον Νέο Κόσμο (Αμερική, Ωκεανία) όπου δεν υπήρχε η δυτική λεγόμενη μέλισσα (Apis meliffera) με σκοπό την έναρξη άσκησης μελισσοκομίας, αλλά αυτό είναι άλλο ζήτημα. Φαίνεται λοιπόν, πως για πρώτη φορά στα παγκόσμια χρονικά η αναπαραγωγική μελισσοκομία με παραδοσιακές σημειωτέον κυψέλες και σε μαζική κλίμακα (αγοροπωλησία περί των δέκα χιλιάδων μελισσιών ετησίως) έκανε την εμφάνισή της στα χωριά της βόρειας Χαλκιδικής, πιθανώς στα τέλη του 18^ου και επιβεβαιωμένα από τα μέσα περίπου του 19^ου αιώνα. Το είδος αυτό της μελισσοκομίας προέκυψε από την ιδιότυπη αλλά επίσης επαγγελματική άσκηση της μελισσοκομίας των γειτόνων Θασίων, για λόγους φυσικά αμοιβαίου οφέλους. Στην πορεία οι Χαλκιδικιώτες, ειδικοί πλέον της αναπαραγωγικής μελισσοκομίας, ξεκίνησαν να πωλούν και σε μελισσοκόμους από άλλα μέρη της Ελλάδας, πρακτική που έφτασε ως τις μέρες μας.

 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Ανώνυμος, 1876. Επιστέλλουσιν ημιν εκ Λιαριγκόβης. ΄Εφημερίδα Ερμής, τεύχος 77, 20 Φεβρουαρίου [αλιευμένο από http://agios-prodromos.blogspot.com, 24/5/2009].

Ανώνυμος, 1927. Εκλογικός Κατάλογος της κοινότητος Λιαριγκόβης.

Conze, A. 1860. Reise auf den Inseln des Thrakischen Meers. Hannover (Carl Rümper).

Γραμμένος Α. 2009. Οι πρώτοι εκλογικοί κατάλογοι της Αρναίας. Αρναία, ΚΒ΄(82): 3-17.

Δερματόπουλος, Β. 1954. Η πρακτική μελισσοκομία. Αθήναι (Σπύρου).

Δερματόπουλος, Β. 1984. Η σύγχρονη πρακτική μελισσοκομία. Αθήνα (Σπύρου, 4^η  έκδ. – 1^η το 1955).

Κύρου, Δ. 2000. Η μελισσοκομία στην οικονομία και τον καθημερινό βίο της Αρναίας σε παλαιότερες εποχές. ΣΤ΄ Τριήμερο Εργασίας «Η μέλισσα και τα προϊόντα της», Νικήτη 12-15 Σεπτ. 1996, Αθήνα (Π.Τ.Ι.ΕΤΒΑ), σ. 371-389.

Κύρου, Δ. 2003. Πληροφορίες για τις σχέσεις της Θάσου με τη Χαλκιδική και το Άγιον Όρος κατά τον 19^ο αιώνα και τις αρχές του 20^ου αιώνα. Δ΄ Συμπόσιο Θασιακών Μελετών. Θασιακά, 12: 401-422.

Μαυροφρύδης, Γ. 2009. Οι μελισσοκομικές πανηγύρεις της Χαλκιδικής. Μελισσοκομική Επιθεώρηση, 23 (6): 396-399.

Μαυροφρύδης, Γ. 2015α. Η νομαδική μελισσοκομία πριν την έλευση της σύγχρονης κυψέλης. Μελισσοκομική Επιθεώρηση, 29(241): 176-179.

Μαυροφρύδης, Γ. 2015β. Η παραδοσιακή μελισσοκομία στο νησί της Θάσου. 7^ο  Συμπόσιο Θασιακών Μελετών. Θάσος, 2-5 Οκτ. 2015 (υπό έκδοση).

Παπαοικονόμου Ν. 2014. Ένα οθωμανικό φορολογικό τεφτέρι του 1845 από τη Λιαρίγκοβη. Αρναία, ΚΖ΄(105): 11-12.

Σχινάς, Ν. 1887. Οδοιπορικαί Σημειώσεις. Μακεδονίας Τεύχος Γ΄. Εν Αθήναις (Messager d’ Athenes).

Τοπαλίδης, Ν. 1940. Οι μελισσοτροφικές συνθήκες της νήσου Θάσου. Θρακική Μελισσοκομία, Β (19-20): 159-162.

Τυπάλδος-Ξυδιάς, Α. 1927. Η νομαδική μελισσοκομία εν Ελλάδι. Παράρτημα Γεωπονικού Δελτίου. Αθήναι.

Τυπάλδος-Ξυδιάς, Α. 1975. Η κατάστασις της μελισσοκομίας μας και τα προβλήματά της. Μελισσοκομική Ελλάς, 25(299): 303-306.

Απορίες και διευκρινίσεις σχετικά με το άρθρο ή με όποιο άλλο θέμα θέλετε πατήστε εδώ.

Για την κατάρτισή σας,
επιλέξτε πηγές πληροφόρησης με επιστημονικά τεκμηριωμένη γνώση.

Καναβάς Δημήτρης
Μελισσοκόμος 

         Σε παλιότερο άρθρο μου στη ΜΕ (Έτος 25^οτεύχος 3^ο  2011, σελ. 226) είχα την ευκαιρία να παρουσιάσω τη χρήση του τριπλοκυψελίδιου για διάφορους σκοπούς στη μελισσοκομία όσον αφορά στη:

• παραγωγική μελισσοκομία
• δημιουργία παραφυάδων
• χρήση του ως παρακαταθήκη βασιλισσών και
• στην παραγωγή βασιλικού πολτού

Στην παρουσίαση αυτή θα επικεντρωθώ αποκλειστικά στο τελευταίο σημείο, δηλαδή στην παραγωγή βασιλικού πολτού με τη χρήση μόνο του τριπλοκυψελίδιου. Η μέθοδος αυτή την οποία έχω υιοθετήσει εδώ και λίγα χρόνια παρουσιάζει αρκετά πλεονεκτήματα σε σχέση με τις άλλες μεθόδους και δεν χρειάζεται παρά μόνο μια μικρή μετατροπή στο τριπλοκυψελίδιο. Στα πλεονεκτήματα περιλαμβάνονται
α) η ευκολία στις μετακινήσεις σε άλλες ανθοφορίες όσο διαρκεί το πρόγραμμα βασιλικού πολτού
β) η αποφυγή του κινδύνου αποτυχημένης επανεισαγωγής της βασίλισσας στο μελίσσι που έχει χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή βασιλικού πολτού (αφορά τις διάφορες τεχνικές παραγωγής  βασιλικού πολτού με τεχνητά ορφανεμένα μελίσσια)
γ) η ευκολία στους χειρισμούς όσον αφορά στην ενίσχυση με ώριμο γόνο  και
δ) στη χρησιμοποίηση μέτριας δυναμικότητας μελισσιών (10 έως 14 κηρηθρών πληθυσμού).

Πριν ξεκινήσουμε το πρόγραμμα πρέπει να γίνει μια μικρή μετατροπή. Σε ένα από τα δυο κάθετα διαφράγματα ανοίγουμε ένα «παράθυρο» διαστάσεων 10 επί 15 εκ. Πάνω  στο κενό που θα σχηματισθεί τοποθετούμε ένα κομμάτι βασιλικού διαφράγματος με τις ίδιες ή λίγο μεγαλύτερες διαστάσεις. Από την άλλη πλευρά του διαφράγματος τοποθετούμε ένα κομμάτι από λαμαρίνα αντίστοιχων διαστάσεων, το οποίο συγκρατούμε προσωρινά με 4 πινέζες στις γωνίες του. Κατόπιν αφαιρούμε το ένα από τα δύο κάθετα διαφράγματα.

Όπως προαναφέρθηκε  χρειάζονται μέτρια μελίσσια με 7-9 γόνους και αρκετό πληθυσμό. Παίρνουμε λοιπόν ένα τέτοιο μελίσσι από μια κυψέλη και το μεταγγίζουμε σε ένα τρικυψελίδιο που το έχουμε προετοιμάσει όπως το περιέγραψα παραπάνω. Στο μικρότερο διαμέρισμα βάζουμε τη μάνα με τρεις κηρήθρες ενώ στο  μεγαλύτερο  τις υπόλοιπες πέντε κηρήθρες, όλες με γόνο.

Έχουμε βεβαίως το «παράθυρο» ακόμη κλειστό με τοφύλλο της λαμαρίνας. Την ίδια μέρα βάζουμε και το τελάρο με τα τεχνητά βασιλικά κελιά στο μεγάλο διαμέρισμα για «να πάρει μυρωδιά» και τροφοδοτούμε.

Την επόμενη μέρα κάνουμε τον εμβολιασμό και τοποθετούμε το τελάρο με τα βασιλικά κελιά στο μεγάλο διαμέρισμα, κοντά όμως στο μικρό διαμέρισμα όπου φιλοξενείται η μάνα. Αν κρίνουμε ότι στη μεριά που έχουμε τα βασιλικά κελιά δεν υπάρχει αρκετός πληθυσμός, ενισχύουμε το «ορφανό» μέρος του τρικυψελίδιου με τον πληθυσμό μιας κηρήθρας  από το μικρό διαμέρισμα. Το φύλλο της λαμαρίνας εξακολουθεί να καλύπτει το «παράθυρο» έτσι ώστε να μην αισθάνονται οι μέλισσεςτην βασίλισσα στο διπλανό διαμέρισμα και να ξεκινήσουν την περιποίηση των εμβολιασμένων β.κ. με πιο πολλή όρεξη. Μετά από τρεις μέρες όταν θα πάμε για να πάρουμε τον βασιλικό πολτό και να ξαναεμβολιάσουμε τότε αφαιρούμε και το φύλλο της λαμαρίνας. Με ανοιχτό πια το «παραθυράκι» τα δύο διαμερίσματα του τρικυψελίδιου αρχίζουν να επικοινωνούν και οι μέλισσες να κυκλοφορούν ελεύθερα από το ένα μέρος στο άλλο μέσα από το βασιλικό διάφραγμα που καλύπτει το «παράθυρο».

Αφού προχωρήσει το πρόγραμμα του βασιλικού πολτού, μετά από μια εβδομάδα περίπου, μπορούμε να πάρουμε μια κηρήθρα (με γόνο που βγαίνει) από το μέρος που είναι η μάνα και να το δώσουμε στο άλλο μέρος το «ορφανό». Στη θέση του βάζουμε μια άδεια κηρήθρα για να συνεχίσει να γονεύει η μάνα. Αυτό θα γίνεται όσο θα διαρκεί το πρόγραμμα με προφανή στόχο να έχουμε πάντα αρκετό πληθυσμό νεαρής ηλικίας που είναι κατάλληλος για την παραγωγή βασιλικού πολτού.

Εξυπακούεται βέβαια ότι τα τρικυψελίδια που θα χρησιμοποιηθούν στο πρόγραμμα παραγωγής βασιλικού πολτού μπορούν να μεταφερθούν μαζί με το υπόλοιπο μελισσοκομείο στις διάφορες μετακινήσεις από ανθοφορία σε ανθοφορία χωρίς κανένα πρόβλημα. Μετά το τέλος του προγράμματος η επανασύσταση του μελισσιού γίνεται πάλι χωρίς προβλήματα και το μελίσσι εντάσσεται πάλι στο δυναμικό του μελισσοκομείου ως παραγωγικό.

Απορίες και διευκρινίσεις σχετικά με το άρθρο ή με όποιο άλλο θέμα θέλετε πατήστε εδώ.

Για την κατάρτισή σας,
επιλέξτε πηγές πληροφόρησης με επιστημονικά τεκμηριωμένη γνώση

Ν. Παππάς, Bιολόγος

Όπως δημοσιεύθηκε στο τεύχος
Σεπτεμβρίου – Οκτωβρίου 2005 σελ. 284

«Μια καλή και νεαρή βασίλισσα είναι η εγγύηση για μια γρήγορη ανάπτυξη του μελισσιού και για μια καλή παραγωγή». Χιλιοειπωμένο είναι, όλα τα βιβλία το γράφουν, σε κάθε εκπαίδευση επαναλαμβάνεται. Κι όμως, ενώ όλοι το ξέρουν μόνο λίγοι είναι αυτοί που το εφαρμόζουν. Μετά από δύο χρόνια ζωής η γέννα της βασίλισσας μειώνεται αισθητά. Όσες τροφοδοτήσεις κι αν γίνουν, όσα φάρμακα κι αν «πέσουν» η παραγωγή μελιού και των άλλων προϊόντων του μελισσιού θα είναι μειωμένη.

Ως δικαιολογία προβάλλεται ότι δεν μπορούν να εμβολιάσουν. Πρόκειται για το πιο εύκολο πράγμα σ’ όλη τη διαδικασία εκτροφής βασιλισσών. Όποιος θέλει μπορεί να μάθει. Μέσα σε δύο ώρες το έχει καταφέρει. Είναι σαν το ποδήλατο, που το μαθαίνεις μια φορά και δεν το ξεχνάς σ’ όλη σου τη ζωή. Κάντε όλοι μια προσπάθεια, αξίζει τον κόπο.

Παρακάτω θα επαναλάβουμε για μια φορά ακόμη την κλασσική μέθοδο παραγωγής βασιλισσών. Στο επόμενο τεύχος θα αναφερθούμε σ’ έναν τρόπο σχηματισμού των κυψελιδίων σύζευξης, που κατά τη γνώμη μου αποτελεί κρίσιμο και ανασταλτικό παράγοντα στη διαδικασία της βασιλοτροφίας.

Γιατί πρέπει ο μελισσοκόμος να παράγει βασίλισσες;

1. Επειδή παράγει τις βασίλισσες όταν τις χρειάζεται
2. Επειδή μπορεί να κάνει επιλογή του γενετικού υλικού
3. Για να μην καθυστερούν τα μελίσσια του στην ανάπτυξη
4. Επειδή μια νεαρή και καλή βασίλισσα στο μελίσσι είναι εγγύηση για καλή παραγωγή.
5. Έτσι θα μάθει  να παράγει και βασιλικό πολτό γιατί πρόκειται για την ίδια διαδικασία.

Απαραίτητες γνώσεις βιολογίας του μελισσιού και της μέλισσας για τη βασιλοτροφία

Για να ξέρουμε τι κάνουμε και γιατί το κάνουμε έτσι, απαραίτητη είναι η γνώση κάποιων στοιχείων από τη βιολογία του μελισσιού και της μέλισσας, όπως τα παρακάτω:

1. Η βασίλισσα γεννάει δύο ειδών αυγά: αγονιμοποίητα και γονιμοποιημένα.

Από τα αγονιμοποίητα προκύπτουν κηφήνες ενώ από τα γονιμοποιημένα εργάτριες ή βασίλισσες. Οι λάρβες που θα γίνουν τελικά εργάτριες δέχονται στην τροφή τους, μετά την τρίτη ημέρα της οντολογικής τους εξέλιξης, μέλι και γύρη. Εκείνες όμως οι λάρβες που θα γίνουν βασίλισσες θα συνεχίσουν να τρέφονται από τις παραμάνες μέλισσες μόνο με βασιλικό πολτό.

Δηλαδή η βασίλισσα οφείλει την ύπαρξή της μόνο και μόνο στη συνεχή διατροφή της με  βασιλικό πολτό.

2. Ο χρόνος της οντολογικής εξέλιξης (από αβγό μέχρι να εκκολαφθεί από το κελί ως τέλειο έντομο) της βασίλισσας είναι 16 ημέρες.

Είναι σημαντικό όμως να γνωρίζουμε ότι δεν είναι πάντα 16 ημέρες αλλά μπορεί να είναι μικρότερος ή μεγαλύτερος.
Η γνώση αυτή έχει σημασία ώστε να παρεμβαίνουμε στις σωστές ημερομηνίες κατά τη διαδικασία της βασιλοτροφίας, με  ασφαλή χρονικά όρια.

3. Το μελίσσι αρχίζει την εκτροφή βασιλικών κελιών όταν δεν υπάρχει βασίλισσα στο μελίσσι.

Συνεπώς για να αρχίσει το μελίσσι να εκτρέφει τα βασιλικά κελιά που θα του δώσουμε πρέπει να είναι ορφανό, δηλαδή θα πρέπει πρώτα να αναζητήσουμε τη βασίλισσα και να την αφαιρέσουμε.

4. Μπορεί όμως ένα μελίσσι να συνεχίσει την εκτροφή των βασιλικών κελιών που έχουν ήδη ξεκινήσει αρκεί να μην υπάρχει άμεση επαφή της βασίλισσας με τα κελιά.

Η γνώση αυτή μας επιτρέπει να χρησιμοποιούμε μελίσσια για τη συνέχιση της εκτροφής που όμως θα έχουν και τη βασίλισσα, αρκεί αυτή να μην έρχεται σε άμεση επαφή με τα κελιά. Έτσι δημιουργούνται τα μελίσσια αποπεράτωσης που θα δούμε παρακάτω.

5. Όταν υπάρχουν βασιλικά κελιά στο μελίσσι, αυτό δεν θα δεχθεί άλλα νέα κελιά για εκτροφή.

Συνεπώς όταν τοποθετούμε τα εμβολιασμένα βασιλικά κελιά στο μελίσσι, πρέπει πρώτα να ψάξουμε με επιμέλεια και να καταστρέψουμε τα τυχόν δικά του κελιά που ίσως έχει αρχίσει να κατασκευάζει.

6. Η βασίλισσα μετά την εκκόλαψή της ταΐζεται από τις μέλισσες και προετοιμάζεται για το γαμήλιο ταξίδι. Η διαδικασία αυτή διαρκεί περίπου 8 με 10 ημέρες.
7. Ζευγαρώνει στον αέρα με 8-17 κηφήνες.
8. Αρχίζει τη γέννα 3-5 ημέρες μετά το ζευγάρωμα.
9. Σε κάθε μελίσσι ζει μόνο μια βασίλισσα.

Εάν συνεπώς αφήσουμε πολλά βασιλικά κελιά σε ένα μελίσσι να εκκολαφθούν, τελικά θα μείνει μόνο μία βασίλισσα μετά από πάλη που θα συμβεί μεταξύ των νεαρών βασιλισσών. Για το λόγο αυτό δημιουργούνται μικρά μελισσάκια, τα λεγόμενα κυψελίδα σύζευξης, στα οποία τοποθετείται μόνο ένα βασιλικό κελί, μερικές μέρες πριν βγει η βασίλισσα.

10. Οι μέλισσες περιποιούνται βασίλισσα από άλλο μελίσσι όταν αυτή είναι περιορισμένη σε κλουβί, παρ’ όλο που στο μελίσσι υπάρχει βασίλισσα.

Έτσι μπορούμε να φυλάξουμε για μερικές μέρες βασίλισσες που για οποιονδήποτε λόγω δεν μπορούμε άμεσα να τις χρησιμοποιήσουμε (τράπεζα βασιλισσών).

11. Οι μέλισσες ενός μελισσιού δεν δέχονται μια νέα – ξένη βασίλισσα. Την «κουβαριάζουν» και την σκοτώνουν.

Συνεπώς η εισαγωγή βασίλισσας σε ένα ορφανό μελίσσι πρέπει να γίνει με ειδικά κλουβιά, τα λεγόμενα κλουβιά εισαγωγής βασιλισσών.

Η κλασική μέθοδος εκτροφής βασιλισσών

Ο εμβολιασμός

Η μεταφορά της νεαρής λάρβας από το κελί της κηρήθρας στο τεχνητό κελί λέγεται εμβολιασμός. Ο εμβολιασμός είναι βασικό στοιχείο της βασιλοτροφίας

Η ηλικία της λάρβας πρέπει να είναι μέχρι 36 ώρες

Χρειάζεται εμπειρία για να εκτιμήσει σωστά ο μελισσοκόμος την ηλικία αυτήν.

Πρακτικά μπορεί να πάρει μια κηρήθρα με νεαρό γόνο που ακόμη έχει αυγά. Τότε επιλέγει τις μικρότερες λάρβες (ΟΧΙ ΑΥΓΑ) για τον εμβολιασμό του.

Σιγά – σιγά συνηθίζει το μέγεθος που έχουν οι σωστές λάβες και πολύ σύντομα δεν θα χρειάζεται πλέον άλλη βοήθεια.

Σε πολλούς μελισσοκόμους φαίνεται ανυπέρβλητο εμπόδιο ο εμβολιασμός γιατί, λένε, δεν βλέπουν τη μικρή λάρβα μέσα στο κελί.

Μέτρα για να ξεπεραστεί αυτό το εμπόδιο:

1. Άσκηση για μερικές ώρες δοκιμαστικά. Το πρόβλημα θα λυθεί σύντομα, σας το λέω από εμπειρία.
2. Χρήση βοηθητικού μεγεθυντικού φακού.
3. Χρήση κατάλληλου φωτισμού.
4. Xρήση της συσκευής Γέντερ.
5. Χρήση της συσκευής ΕΖΙ ΚΟΥΙΝ.

[Mε τις δύο συσκευές (4 και 5) μεταφέρεται η λάρβα χωρίς να γίνει εμβολιασμός].

6. Σε μια κηρηθροθήκη τοποθετούμε τη βασίλισσα πάνω σε μια καθαρή καλοχτισμένη κηρήθρα για 4 μέρες. Οι λάρβες που θα υπάρχουν την ημέρα αυτή στην κηρήθρα έχουν την κατάλληλη ηλικία των 24 ωρών που χρειαζόμαστε.

Μπορούμε να τις πάρουμε με ένα εμβολιαστήριο από τα κελιά.

Ή με ένα λεπτό ποτιστήρι ρίχνουμε πάνω στην κηρήθρα νερό, περίπου 35 °C, χτυπάμε λίγες φορές την κηρήθρα από τα πλάγια. Οι λάρβες τότε επιπλέουν πάνω στο νερό.

Σε ένα τελάρο με μαύρο φόντο τεντώνουμε νάιλον κάλτσα και ρίχνουμε το νερό με τις λάρβες. Οι λάρβες θα μείνουν πάνω στην κάλτσα και θα φαίνονται καλά γιατί υπάρχει το μαύρο φόντο. Με ένα εμβολιαστήρι τις παίρνουμε και τις μεταφέρουμε στα τεχνητά βασιλικά κελιά.

Υλικά απαραίτητα για τη βασιλοτροφία

1. Μελίσσια.
2. Τεχνητά βασιλικά κελιά με τις αντίστοιχες βέργες (τα βρίσκουμε στο εμπόριο).
3. Εμβολιαστήριο (φώτ.1), ειδικό μικροόργανο που χρησιμεύει για τη μεταφορά της νεαρής λάρβας από την κηρήθρα στο τεχνητό βασιλικό κελί. Μπορεί να είναι κι ένα κατάλληλο πινελάκι Ν°1.
4. Βασιλικό πολτό. Αραιωμένος με νερό 50% τοποθετείται μια σταγόνα με το πίσω μέρος του εμβολιαστηρίου στο τεχνητό βασιλικό κελί πριν τη μεταφορά της λάρβας. Ο πολτός αυτός δεν αποτελεί τροφή για τη λάρβα (το σκουλήκι) γιατί οι μέλισσες θα τον πάρουν αμέσως όταν θα τοποθετηθούν τα κελιά στο μελίσσι. Σκοπός της ενέργειας αυτής είναι να μην ξηραθεί η λάρβα όσο καιρό είναι ακόμη εκτός κυψέλης. Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε ακόμη και αραιωμένο μέλι ή σκέτο νερό. Η θερμοκρασία του υγρού πρέπει να είναι γύρω στους 35 °C.
5. Κλουβιά εισαγωγής και αποστολής βασιλισσών. Υπάρχει πληθώρα τέτοιων κλουβιών στο εμπόριο. Όλα έχουν αποδειχθεί κατάλληλα για το σκοπό αυτόν.
Μελίσσια

Μελίσσια

Α. Μελίσσι έναρξης

Το μελίσσια έναρξης  είναι ένα δυνατό μελίσσι, διώροφο, που περιορίζεται στον ένα μόνο θάλαμο στη γονοφωλιά και δεν έχει βασίλισσα(φώτ.2). Στο μελίσσι αυτό πρωτοτοποθετούνται τα εμβολιασμένα βασιλικά κελιά για να αρχίσει η εκτροφή τους. Για το λόγο αυτό λέγεται και μελίσσι έναρξης. Στο μελίσσι αυτό τα κελιά θα μείνουν μόνο μία μέρα.

Β. Μελίσσια αποπεράτωσης

Πρόκειται για μελίσσια δυνατά, διώροφα τα οποία έχουν την βασίλισσά τους περιορισμένη μέσω ενός βασιλικού διαφράγματος στον κάτω όροφο (γονοφωλιά). Σ’ αυτά τα μελίσσια τοποθετούνται τα «πιασμένα» βασιλικά κελιά, τα οποία θα πάρουμε από το μελίσσι έναρξης. Η εκτροφή τους θα συνεχιστεί, θα σφραγιστούν και θα παραμείνουν  εκεί μέχρι τη 10η ημέρα μετά τον εμβολιασμό τους στο μελίσσι έναρξης.

Γ. Μελίσσια σύζευξης

Πρόκειται για μικρά μελισσάκια διαφόρων μορφών και δυναμικότητας, τα οποία δεν έχουν βασίλισσα (φώτ.3). Το ζωντανό υλικό (μέλισσες και γόνο) που είναι απαραίτητο το παίρνουμε από άλλα δυνατά μελίσσια του μελισσοκομείου μας. Στα μελίσσια σύζευξης τοποθετείται από ένα βασιλικό κελί που προέρχονται από τα μελίσσια σύζευξης. Στα μελίσσια αυτά θα εκκολαφθεί η βασίλισσα από το κελί της, θα περιποιηθεί από τις μέλισσες θα πετάξει μετά από 8-10 ημέρες για ζευγάρωμα και θα αρχίσει τη γέννα της σε 3 με 5 ημέρες μετά την επιστροφή από το γαμήλιο ταξίδι της.

Μετά τον έλεγχο για το αν η γέννα είναι καλή τελειώνει και η διαδικασία βασιλοτροφίας. Τη νεαρή βασίλισσα μπορούμε να την πάρουμε και να την χρησιμοποιήσουμε ανάλογα με τις ανάγκες μας.

Για το σχηματισμό κυψελιδίων σύζευξης θα επανέλθουμε στο τέλος του άρθρου, όπου θα αναφερθώ σε έναν τρόπο που εφήρμοσα φέτος στο μελισσοκομείου μου και ο οποίος φαίνεται ότι λύνει κάποια σοβαρά προβλήματα.

Πρόγραμμα παραγωγής βασιλισσών με την κλασική μέθοδο
1η ημέρα: Προετοιμασία μελισσιών έναρξης  και αποπεράτωσης.

Μελίσσι έναρξης: Αφαιρείται η βασίλισσα και ο ασφράγιστος γόνος εκτός από ένα πλαίσιο με νεαρό γόνο, το οποίο τοποθετείται στο κέντρο του μελισσιού.(το πλαίσιο αυτό θα αφαιρεθεί την επόμενη ημέρα και στη θέση του θα τοποθετηθεί η βέργα με τα εμβολιασμένα κελιά). Το μελίσσι τροφοδοτείται με σιρόπι. Η βασίλισσα που αφαιρείται τοποθετείται, προστατευόμενη από ένα βασιλικό κλουβί, σε ένα γειτονικό μελίσσι. Τη σύνθεση και θέση των πλαισίων στο μελίσσι έναρξης βλέπετε στο σχήμα 1.

Μελίσσια αποπεράτωσης: Βρίσκεται η βασίλισσα και περιορίζεται με ένα βασιλικό διάφραγμα στον κάτω όροφο. Η σύνθεση των κηρηθρών στο σχήμα 2. Και τα δύο μελίσσια τροφοδοτούνται με σιρόπι.

2η ημέρα:Εμβολιασμός και τοποθέτηση των εμβολιασμένων κελιών (60-90) στο μελίσσι έναρξης.

Παραπάνω αναφερθήκαμε στον εμβολιασμό. Πρέπει να συμπληρώσουμε ότι ο εμβολιασμός πρέπει να γίνεται σε σκιά. Η άμεση έκθεση των (λαρβών) σκουληκιών στον ήλιο μπορεί να προκαλέσει και το θάνατό τους λόγω των υπέρυθρων ακτινών.

3η ημέρα:

α. Μεταφορά των «πιασμένων» βασ. κελιών στα μελίσσια αποπεράτωσης. 10 έως 15 κελιά σε κάθε μελίσσι αποπεράτωσης γιατί το μελίσσι αυτό δεν θα μπορέσει να εκθρέψει καλά τις λάρβες αν τα κελιά που θα δοθούν είναι πάρα πολλά. Συνεπώς, αν ένα μελίσσι έναρξης «πιάσει» 60 κελιά, τότε θα χρειαστούν 4 έως 6 μελίσσια αποπεράτωσης και 60 μελίσσια σύζευξης (σχήμα 3).

β. Eπαναφορά της βασίλισσας στο μελίσσι έναρξης.

Ο ρόλος του μελισσιού έναρξης έχει ολοκληρωθεί. Πρέπει να επανέλθει στην πρωτέρα του κατάσταση. Η βασίλισσα που φυλάσσεται στο γειτονικό μελίσσι σε κλουβί πρέπει να εισαχθεί στο παλιό της μελίσσι. Οι μέλισσες δεν την αναγνωρίζουν πλέον και γι αυτό πρέπει να γίνει κανονική εισαγωγή με κλουβί εισαγωγής.

9η ημέρα: Προετοιμασία των κυψελιδίων σύζευξης

Από τα πιο δυνατά μελίσσια του μελισσοκομείου μας παίρνουμε μέλισσες και γόνο και τα τοποθετούμε στα κατάλληλα προς τούτο κυψελίδια και τα μεταφέρουμε 4 με 5 χιλιόμετρα μακριά από το μελισσοκομείο. Προσοχή να μην πάρουμε κατά λάθος τις βασίλισσες. Για μια σωστή εκτροφή απαιτούνται πάνω από 1500 μέλισσες ανά κυψελίδιο.(Ένα πλαίσιο φέρει κατά μέσω όρο 1750 μέλισσες).  Για τα συνήθη τριπλοκυψελίδια που χρησιμοποιούν οι έλληνες μελισσοκόμοι  χρειαζόμαστε δύο πλαίσια (ένα με γόνο και ένα με τροφές). Τα μελίσσια αυτά τροφοδοτούνται με σιρόπι ή ζαχαροζύμαρο.

11η ημέρα: Μεταφορά των βασ. κελιών στα μελίσσια σύζευξης.

Σε κάθε κυψελίδιο προσκολλάμε σε μια από τις κηρήθρες του από ένα ώριμο βασιλικό κελί. Την ημέρα αυτή (11η) η βασίλισσα βρίσκεται στην14η ημέρα της οντολογικής της εξέλιξης. Δηλαδή θα βγει  από το κελί σε δύο ακόμη ημέρες.

13-14η ημέρα: Έλεγχος αν εκκολάφθηκε η νεαρή βασίλισσα.

Ο έλεγχος αυτός πρέπει να γίνει με μεγάλη προσοχή. Αν είναι δυνατό χωρίς να καπνίσουμε το μελισσάκι. Συνήθως οι μέλισσες αν διαταραχτούν θανατώνουν τη νεαρή παρθένα βασίλισσα. Δεν είναι απόλυτη ανάγκη να ψάξουμε την ίδια τη βασίλισσα, ελέγχουμε αν το κελί είναι ανοιχτό από την κάτω μεριά όπου τις περισσότερες φορές παραμένει προσκολλημένο ακόμη το καπάκι του κελιού.

25η ημέρα: Ελέγχεται η ωοτοκία της βασίλισσας.

Εάν όλα πήγαν καλά τότε θα πρέπει την ημέρα αυτή να βρούμε σφραγισμένο γόνο στο κυψελίδιο. Αν από τον έλεγχο προκύψει ότι ο γόνος είναι εργατικός και συμπαγής τότε η βασίλισσα είναι έτοιμη για οποιαδήποτε χρήση. Μπορούμε να την πάρουμε και να την εισάγουμε σε άλλο μελίσσι προς αντικατάσταση της παλιάς, την οποία όμως έχουμε πριν αφαιρέσει, ή να την πουλήσουμε. Στο ορφανό πλέον μελίσσια σύζευξης μπορούμε να τοποθετήσουμε ένα νέο ώριμο βασιλικό κελί ώστε να πάρουμε ακόμη μια βασίλισσα.

Η βασίλισσα μαρκάρεται με το χρώμα τις χρονιάς. Για το έτος 2005 το χρώμα είναι μπλε.

Δεν αναφερθήκαμε στην επιλογή του γενετικού υλικού που θα χρησιμοποιήσουμε στη βασιλοτροφία. Η βελτίωση των μελισσών είναι ένα πολύπλοκο εγχείρημα και έργο των ειδικών, που δυστυχώς στη χώρα μας δεν το έχει αναλάβει κανείς. Για το μελισσοκόμο που παράγει τις βασίλισσές του αρκεί να επιλέγει το γενετικό υλικό από τα πιο παραγωγικά και ήρεμα μελίσσια του.

Απορίες και διευκρινίσεις σχετικά με το άρθρο ή με όποιο άλλο θέμα θέλετε πατήστε εδώ.

Για την κατάρτισή σας,
επιλέξτε πηγές πληροφόρησης με επιστημονικά τεκμηριωμένη γνώση.

Νίκος Παππάς, Bιολόγος

Όπως δημοσιεύθηκε στο τεύχος
Νοεμβρίου Δεκεμβρίου 2005 σελ. 336

Στο προηγούμενο τεύχος περιγράψαμε κάθε αναγκαία λεπτομέρεια της κλασσικής μεθόδου παραγωγής βασιλισσών.
Στο άρθρο που ακολουθεί θα αναφερθώ αποκλειστικά σε έναν τρόπο δημιουργίας κυψελιδίων σύζευξης και στους χειρισμούς αυτών των μελισσιών μετά τη βασιλισσοτροφία.

Δημιουργία των κυψελιδίων σύζευξης

Ένας άλλος τρόπος

Περιοριστικός παράγοντας στη διαδικασία της βασιλοτροφίας είναι ο αριθμός των κυψελιδίων, ιδιαίτερα για τους επαγγελματίες βασιλοτρόφους. Το αδυνάτισμα των υπολοίπων μελισσιών του μελισσοκομείου που θα γίνει με την αφαίρεση του ζωντανού υλικού, η υποχρεωτική μεταφορά των κυψελιδίων, η δυσκολία συνένωσης των τριπλοκυψελιδίων μετά το τέλος σε ενιαία μελίσσια συνδέονται με πολλά αρνητικά και αρκετό κόπο, κυρίως όμως περιορίζουν τον αριθμό των παραγομένων βασιλισσών.

Για να αρθούν αυτά τα αρνητικά που παραπάνω αναφέρθηκαν κατασκευάστηκε  μια βάση ξύλινη, η οποία έχει 4 εισόδους, όπως φαίνεται στη φώτ. 1,

από δύο στην κάθε μια στενή πλευρά της. Η βάση είναι έτσι κατασκευασμένη ώστε τα εσωτερικά τοιχώματά (ιδιαίτερα των δύο στενών πλευρών) και αυτών των πατωμάτων, να εφάπτονται ακριβώς.

Με τρεις μεντεσέδες συνδέεται η βάση με το πάτωμα. Έτσι προκύπτει μια κυψέλη με κινητή βάση.  Μπορούν όλα τα μελίσσια του μελισσοκομείου να έχουν τέτοιες βάσεις, και οι μέλισσες να πετάνε και από τις 4 εισόδους. Τα μελίσσια πρέπει να απέχουν μεταξύ τους, για να διευκολύνουν τους χειρισμούς, περί 2,5 με 3 μέτρα το ένα από το άλλο.

Τα μελίσσια αυτά, όπως είναι τοποθετημένα, όταν χρειαστούν κυψελίδια σύζευξης χωρίζονται με χωρίσματα από κόντρα πλακέ θαλάσσης, όπως αυτά της φωτ. 2.

Τα χωρίσματα αυτά έχουν το χαρακτηριστικό ότι δεν εφάπτονται ακριβώς με τα τοιχώματα της κυψέλης, αλλά είναι κατά 1,5 εκατοστό μικρότερα, ενώ το ύψος είναι τουλάχιστο όσο είναι και της κυψέλης. (Δεν πρέπει να είναι πιο κοντά). Στις δύο άκρες τους φέρουν μια αυλακιά που έγινε με  ρούτερ. Για να εφαρμόσουν ακριβώς και σταθερά με τις πλευρές της κυψέλης παρεμβάλλονται  πλαστικοί σωλήνες που χρησιμοποιούν οι ηλεκτρολόγοι για να περνούν τα καλώδια στις ηλεκτρολογικές εγκαταστάσεις των οικοδομών (σωλήνας ευθείας), βλέπε φωτ.3,

μήκους όσο είναι το ύψος των χωρισμάτων και διαμέτρου 11 mm (Φ 11). Η αυλακιά που αναφέρθηκε παραπάνω εξυπηρετεί ακριβώς αυτόν το σκοπό δηλαδή να εφάπτεται ο σωλήνας ακριβώς στην πλαϊνή πλευρά του χωρίσματος.  Κι ενώ η μία πλευρά τοποθετείται χωρίς δυσκολία η άλλη πρέπει να δεχθεί κάποια πίεση και προσπάθεια για να εφαρμόσει ακριβώς. Το στενό τμήμα μεταξύ του πλαστικού σωλήνα και της κυψέλης στο πάνω άκρο εκεί που ακουμπούν οι κηρηθροφορείς που ακόμη ενώνει τα χωρισμένα τμήματα μεταξύ τους απομονώνεται με ένα μικρό (Φωτ. 4, 5, 6) κατάλληλo κομμάτι από κόντρα πλακέ θαλάσσης.

Το αποτέλεσμα είναι ότι με σχετική ευκολία και γρήγορα να χωρίζονται τα μελίσσια με τρία τέτοια διαφράγματα σε τέσσερα κυψελίδια. Έτσι δικαιολογούνται και οι 4 είσοδοι που φέρει η βάση που στην αρχή περιγράφηκε.  Η σύνθετη αυτή κυψέλη χωρισμένη σε 4 κυψελίδια φαίνεται στη φωτ. 7.

Όπως θα έχετε παρατηρήσει δεν αναφέρω τις ακριβείς διαστάσεις της βάσης και των χωρισμάτων, κι αυτό γιατί αυτά πρέπει να συμφωνούν με το υπάρχον υλικό που ο καθένας μας έχει. Ξέρουμε ότι ο κάθε κατασκευαστής κυψελών έχει τις δικές του διαστάσεις. Για το λόγο αυτό όποιος επιθυμεί να εφαρμόσει τη μέθοδο θα φτιάξει τις βάσεις με τη βοήθεια κάποιου μαραγκού σύμφωνα με τα δικά του πατώματα.

Οι χειρισμοί

Δεν έχει τόση μεγάλη σημασία ο χωρισμός μιας κυψέλης σε τέσσερα μικρά τμήματα, (εξάλλου δεν είναι και άγνωστη μια τέτοια κυψέλη), αλλά οι χειρισμοί που μπορούν να γίνουν με αυτήν.

Βρισκόμαστε στην κατάσταση όπου τα μελίσσια μας, όλα ή ένα μέρος αυτών, βρίσκονται στις κυψέλες με τη συγκεκριμένη βάση και λειτουργούν κανονικά πετώντας και από τις 4 εισόδους.

Αφού έχει προηγηθεί η διαδικασία της βασιλοτροφίας, όπως την περιγράψαμε στο προηγούμενο τεύχος και φτάσαμε στο σημείο  της δημιουργίας των κυψελιδίων ενεργούμε ως εξής:

1. Μία μέρα πριν το χωρισμό του μελισσιού σε κυψελίδια αφήνουμε στο μελίσσι μόνο οκτώ πλαίσια μαζί με τον πληθυσμό τους, εκ των οποίων τα 4 έχουν γόνο, τα δε υπόλοιπα 4 φέρουν τροφές. Τα υπόλοιπα, όσα κι αν αυτά είναι, μαζί με τη βασίλισσα, τοποθετούνται δίπλα σε μια άλλη κυψέλη.
2. Τροφοδοτούνται και τα δύο μέρη με σιρόπι.
3. Την επόμενη ημέρα χωρίζουμε το ορφανό μελίσσι, όπως περιγράφηκε παραπάνω, φροντίζοντας να υπάρχει σε κάθε χώρισμα ένα πλαίσιο με γόνο κι ένα με τροφές, φυσικά και με τον ανάλογο πληθυσμό. Προσπαθούμε να υπάρχει αρκετός πληθυσμός στα κυψελίδια (δεν υπάρχει κανένας λόγος οικονομίας). Όσο και αν φαίνεται δύσκολο ο χωρισμός και με την παρουσία των μελισσών είναι εύκολη υπόθεση.

Οι μέλισσες του κάθε κυψελιδίου πετούν τώρα μόνο από τη μία αντίστοιχη είσοδο. Για να μειωθεί η παραπλάνηση οι κυψέλες έχουν βαφεί με διαφορετικά χρώματα στις πλευρές των εισόδων, η δε είσοδος των μεσαίων κυψελιδίων, με ένα εξωτερικό τούνελ μεταφέρθηκε στη μια άκρη της κυψέλης, έτσι ώστε οι μέλισσες και στις δύο πλευρές να προσγειώνονται στις άκρες της πρόσοψης. (φωτ. 8 α και β).

4. Την ίδια μέρα ή καλύτερα την επόμενη τοποθετούνται τα ώριμα βασιλικά κελιά, ένα σε κάθε κυψελίδιο. Σε μια τέτοια (πρώην) κυψέλη θα βάλουμε δηλαδή 4 κελιά. Το όλο σύστημα σκεπάζεται με ένα ενιαίο κομμάτι πλαστικού φύλλου και από πάνω τοποθετείται κάτι βαρύ για να μην ανασηκωθεί το πλαστικό φύλλο π.χ. ένα βασιλικό διάφραγμα ή οτιδήποτε άλλο (φωτ. 9 α, β, γ). Σε λίγο οι μέλισσες θα το κολλήσουν με πρόπολη. Aκολουθεί βέβαια το καπάκι.

   

   

   

5. Στην κατάσταση αυτή μένει το σύστημα 22 μέρες. Μετά ανοίγεται. Αναμένεται ότι θα υπάρχουν μέχρι (το πολύ) 4 βασίλισσες με ένα μέχρι δύο πλαίσια γόνο στο κάθε κυψελίδιο, μέρος του οποίου θα είναι σφραγισμένος. Από τις βασίλισσες που υπάρχουν, αν είναι πάνω από μία, αφήνουμε μόνο μία στο μελίσσι, παίρνουμε τις υπόλοιπες και χαλάμε το σύστημα, δηλαδή ξαναενώνουμε το μελίσσι, το οποίο μπορεί να έχει μέχρι οκτώ πλαίσια γόνο, οκτώ πλαίσια μέλισσες και μια νεαρή συζευγμένη βασίλισσα, ενώ έχουμε κερδίσει και τις υπόλοιπες βασίλισσες που πριν είχαμε αφαιρέσει.

Η συνένωση γίνεται πρώτα με την αφαίρεση των πλαστικών σωλήνων από τις άκρες. Στην κατάσταση αυτή μένουν δύο τρεις μέρες για να γίνει σιγά-σιγά η συνένωση, μετά αφαιρούνται και τα χωρίσματα. Ο άλλος τρόπος (και πιο σίγουρος) είναι να αφαιρέσουμε τη βασίλισσα καθώς και τα χωρίσματα και να γίνει κανονική εισαγωγή της βασίλισσας μετά από δύο ώρες.

Από την εμπειρία της χρονιάς που πέρασε τα μελίσσια στην κατάσταση αυτήν έχουν ανάγκη από κάποια υποστήριξη.  Επειδή έχουν πολύ γόνο για εκτροφή οι εισερχόμενες τροφές δεν επαρκούν. Μια καλή τροφοδότηση τους δίνει μια εντυπωσιακή ώθηση.

Τα μελίσσια αυτά συνεχώς μεγαλώνουν. Αν και κάποια στιγμή θα παρατηρηθεί μια μικρή κάμψη του πληθυσμού, μέχρι ν’ αρχίσει η εκκόλαψη του νεαρού γόνου, μετά από 45 μέρες περίπου θα είναι έτοιμα να πάρουν πάτωμα. Μοιάζουν στην εξέλιξή τους σαν τα  μελίσσια στην αρχή της άνοιξης.

Με τους χειρισμούς αυτούς χωρίς να κάνουμε καμιά απολύτως μεταφορά πήραμε τις βασίλισσες που θέλαμε και ένα πλήρες ανανεωμένο μελίσσι με πολύ γόνο που θα εκκολαφθεί συγχρόνως, καθώς  και μια νεαρή βασίλισσα. Μπορούμε φυσικά να κάνουμε το ίδιο και στο άλλο κομμάτι του αρχικού μελισσιού, και τέλος μπορούμε να πάρουμε και μέλι την ίδια χρονιά ανάλογα με τις ανθοφορίες που υπάρχουν στην περιοχή.

Ουσιαστικά με τον τρόπο αυτό εκμεταλλευόμαστε τη γέννα τεσσάρων βασιλισσών που γεννούν ταυτόχρονα (1 πλαίσιο γεμάτο γόνο έχει περίπου 6.000 κελιά) και ότι ο πληθυσμός που θα προκύψει αργότερα θα έχει μια απότομη έξαρση. Αν δεν έχουμε 4 βασίλισσες αλλά λιγότερες, ανάλογο θα είναι και το μέγεθος των μελισσιών που θα προκύψουν.

Ανανέωση μικρών μελισσιών

Με τον τρόπο αυτόν μπορούμε μελίσσια που «δεν τραβάνε», να τα ανανεώσουμε. Χωρίζοντάς τα, κάνοντάς τα δηλαδή κυψελίδια, τους δίνουμε την ευκαιρία να βγάλουν βασίλισσες και στη συνέχεια να ξαναενωθούν.

Με τη μέθοδο αυτή δεν χάνεται τίποτε απολύτως, για το λόγο αυτό τόνισα λίγο παραπάνω ότι δεν υπάρχει κανένας λόγος οικονομίας όσον αφορά στον πληθυσμό ή στο γόνο κατά το σχηματισμό των κυψελιδίων.

Καλό είναι η μέθοδος να εφαρμόζεται την περίοδο της σμηνουργίας ώστε και αυτή να προλαμβάνεται, αλλά και γιατί η εποχή έχει τις καλύτερες προϋποθέσεις για επιτυχία των βασιλισσών. Η συνένωση των δύο αρχικών τμημάτων σε ένα μελίσσι και πάλι, μετά τους χειρισμούς, εγγυάται μια καλή παραγωγή μελιού.

Xωρίς να διαλύσουμε το σύστημα των κυψελιδίων αφού πάρουμε τις πρώτες βασίλισσες μπορούμε να τοποθετήσουμε αμέσως νέα ώριμα βασιλικά κελιά για μια δεύτερη εκτροφή. Mετά το πέρας αυτής της εκτροφής πρέπει να γίνει η συνένωση.

Τα άρθρο αυτό δημοσιεύται τώρα, (χειμώνας καιρός) όχι γιατί είναι η κατάλληλη εποχή για βασιλοτροφία, αλλά αν κάποιοι συνάδελφοι επιθυμούσαν να εφαρμόσουν τη μέθοδο με την τετραπλή βάση να την κατασκευάσουν με άνεση χρόνου.

Aν δε θέλετε να κατασκευάσετε βάσεις χρησιμοποιήστε τις κανονικές κυψέλες, αφού ανοίξτε στα συγκεκριμένα σημεία τις αντίστοιχες εισόδους. Προϋπόθεση για κάτι τέτοιο είναι ο ενσωματωμένος πάτος της κυψέλης να είναι επίπεδος (από κόντρα πλακέ θαλάσσης), γιατί αλλιώς δεν θα εφαρμόζουν τα χωρίσματα στο κάτω μέρος. Τα χωρίσματα, καθώς και οι πλαστικοί σωλήνες να γίνουν ακριβώς όπως περιγράφηκαν, γιατί έτσι στήνονται εύκολα και επίσης εύκολα αποσυναρμολογούνται για να γίνει η συνένωση μετά το πέρας της βασιλοτροφίας.

Tα συγκεκριμένα χωρισμένα μπορούν να χρησιμοποιηθούν τώρα το χειμώνα για τον περιορισμό του χώρου των μελισσιων όταν αυτά είναι μικρότερα των 10 πλαισίων.

Απορίες και διευκρινίσεις σχετικά με το άρθρο ή με όποιο άλλο θέμα θέλετε πατήστε εδώ.

Για την κατάρτισή σας,
επιλέξτε πηγές πληροφόρησης με επιστημονικά τεκμηριωμένη γνώση.

Νίκος Παππάς
Βιολόγος
Μελισσοκομική Επιθεώρηση

Εισαγωγή

Όλες οι αρρώστιες και οι εχθροί της μέλισσας που σήμερα είναι γνωστοί υπήρχαν και πριν το ενδιαφέρον του ανθρώπου να κατατάξει τη μέλισσα στα ζώα που περιποιείται με στόχο την εκμετάλλευσή τους. Έτσι δεν μπορούμε να ισχυριστούμε ότι λόγω της δικής μας προσοχής και φροντίδας επέζησαν οι μέλισσες, ιδιαίτερα όσον αφορά στην καταπολέμηση των ασθενειών. Σήμερα πράγματι γνωρίζουμε πάρα πολλά γύρω από τις ασθένειες και τους εχθρούς των μελισσών και έχουμε τα κατάλληλα μέσα, φαρμακευτικά και άλλα, ώστε να μπορούμε να τα θεραπεύουμε. Όμως παράλληλα είμαστε και οι υπαίτιοι για τη μετάδοση των ασθενειών π.χ. με τη μεταφορά κηρηθρών από άρρωστα σε υγιή μελίσσια, με τη χρήση εργαλείων μας (ξέστρο) που εύκολα μεταφέρουν τους παθογόνους οργανισμούς από μελίσσι σε μελίσσι, με την πολυετή χρήση κηρηθρών.  Κυρίως όμως με τον τρόπο άσκησης της μελισσοκομίας, όταν υποχρεώνουμε τα μελίσσια να ζουν το ένα τόσο κοντά στο άλλο, κάτι που δεν συμβαίνει κάτω από φυσικές συνθήκες. Τα μελίσσια δεν είναι πρόβατα και δεν ζουν σε κοπάδια. Στη φύση θα τα συναντήσουμε να ζουν το ένα πολύ μακριά από το άλλο για λόγους εξασφάλισης της τροφής βεβαίως αλλά  αυτό λειτουργεί αυτόματα και ως ένας μηχανισμός αποφυγής μετάδοσης ασθενειών. Αλλά και οι μεταφορές των μελισσιών προκαλούν στρες στα μελίσσια. Επίσης οι κυψέλες που χρησιμοποιούμε δεν εξασφαλίζουν σωστές συνθήκες υγρασίας στο μελίσσι με αποτέλεσμα την εύκολη ανάπτυξη ασθενειών. Να σημειώσουμε ότι το μελίσσι δεν έχει αναπτύξει μηχανισμούς ρύθμισης της υγρασίας, καθώς ζούσε σε κατοικίες που απορροφούσαν την υγρασία και δεν υπήρχε λόγος για κάτι τέτοιο. Βέβαια θα συνεχίσουμε να μεταφέρουμε τα μελίσσια μας παρά το στρες που προκαλεί γιατί δεν γίνεται αλλιώς και επίσης, για τον ίδιο λόγο, θα τοποθετούμε τα μελίσσια μας το ένα δίπλα στο άλλο. Όμως πρέπει να ξέρουμε ότι αυτά οξύνουν τα προβλήματα των ασθενειών και να έχουμε αυξημένη την προσοχή μας.

Παρακάτω θα ασχοληθούμε με τους μηχανισμούς άμυνας που διαθέτει το μελίσσι με τους οποίους κατόρθωσε να επιβιώσει μέχρι σήμερα, με στόχο, στο μέτρο του δυνατού, να ενισχύσουμε αυτές τις ικανότητές του.

1. Το κεντρί

Η πιο γνωστή ανατομική κατασκευή της εργάτριας μέλισσας αποτελεί αποτελεσματικό μηχανισμό άμυνας κατά μεγαλυτέρων εχθρών του μελισσιού. Το κεντρί, φυλλογενετικά, αποτελεί τη μετεξέλιξη του ωοθέτη (που έχουν βέβαια μόνο τα θηλυκά  άτομα) και γι’  αυτό κεντρί φέρουν οι εργάτριες και η βασίλισσα αλλά όχι οι κηφήνες. Η χρήση του κεντριού από τη μέλισσα κατά κάποιου εχθρού συνεπάγεται και τον θάνατό της, καθώς το σύστημα του κεντριού αποκολλάται από το σώμα της μέλισσας.

2. Ο προστόμαχος

Μια άλλη ανατομική κατασκευή της μέλισσας είναι ο προστόμαχος.  Πρόκειται για ένα μικρό τμήμα του πεπτικού συστήματος που παρεμβάλλεται μεταξύ του κοινωνικού στομαχιού, στο οποίο συλλέγεται το νέκταρ για να μεταφερθεί στη φωλιά του μελισσιού και του κυρίως στομαχιού όπου αρχίζει η πέψη της τροφής. Ο προστόμαχος λειτουργεί σαν μια βαλβίδα, η οποία ελέγχει την ποσότητα τροφής που θα περάσει προς το κυρίως στομάχι κι από εκεί στο υπόλοιπο τμήμα του πεπτικού συστήματος. Παράλληλα ο προστόμαχος έχει την ιδιότητα να απορροφάει σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα μικρά σωματίδια που βρίσκονται στο κοινωνικό στομάχι (όπως σπόροι νοσεμίασης, σηψηγονιών κ.ά) και να τα μεταφέρει στο κυρίως στομάχι, χωρίς να ρέουν μεγάλες ποσότητες νέκταρος. Τα σωματίδια αυτά δεν έχουν τη δυνατότητα επιστροφής γιατί ο προστόμαχος λειτουργεί σαν μια βαλβίδα. Έτσι κατά τον καθαρισμό των κελιών που προσβλήθηκαν από αμ. σηψηγονία κ.λπ. περιορίζεται σε μεγάλο βαθμό η μετάδοση της αρρώστιας. Για το λόγο αυτό όταν εφαρμόζουμε τη διπλή μετάγγιση στην περίπτωση της αμερικάνικης σηψηγονίας πρέπει να αφήνουμε τα μελίσσια νηστικά για δύο μέρες ώστε να απομακρυνθούν οι σπόροι μαζί με τα περιττώματα.

3. Το απευθυσμένο

Μια ακόμη ανατομική ιδιομορφία του πεπτικού συστήματος της μέλισσας, η οποία συμβάλλει στην μη μόλυνση του μελισσιού, κυρίως από τη νοσεμίαση αλλά και από άλλες παθήσεις του πεπτικού συστήματος είναι όχι απλώς η ύπαρξη του απευθυσμένου αλλά η ικανότητά του να διευρύνεται. Πρόκειται για το τελευταίο τμήμα του πεπτικού συστήματος. Όταν οι μέλισσες είναι υποχρεωμένες, λόγω κακών καιρικών συνθηκών, να παραμένουν εντός της κυψέλες για μεγάλα χρονικά διαστήματα, τα περιττώματά τους συσσωρεύονται στο απευθυσμένο το οποίο μπορεί να διογκωθεί και να καταλάβει ολόκληρο τον κοιλιακό χώρο.  Όταν αλλάξει ο καιρός και μπορέσουν οι μέλισσες να πετάξουν εκτός κυψέλης θα αδειάσουν το έντερό τους κι έτσι  θα μείνουν τα μολυσματικά φορτία εκτός του μελισσιού.

4. Η αποβολή κυττάρων του εντέρου

Ένας αξιόλογος μηχανισμός άμυνας είναι και η συνεχής αποβολή με ταυτόχρονη ανανέωση των επιθηλιακών κυττάρων του μεσαίου εντέρου. Η ιδιότητα αυτή παρατηρείται όχι μόνο στις άρρωστες μέλισσες αλλά και στις υγιείς. Επιθηλιακά κύτταρα που προσβάλλονται από τα παθογόνα των νοσεμιάσεων αποβάλλονται με αυτόν τον τρόπο εκτός κυψέλης μαζί με τα περιττώματα.

5. Παραγωγή μικροβιοκτόνων ουσιών

Μικροβιοκτόνες ουσίες βρέθηκαν στο μέλι, που μπορεί να προέρχονται από το νέκταρ ή από  την παραγωγή υπεροξειδίου του υδρογόνου, το οποίο παράγεται κατά τη διάσπαση της γλυκόζης με τη βοήθεια της γλυκοζοοξιδάσης, ενός ενζύμου που παράγεται από τους υποφαρυγγικούς αδένες της εργάτριας μέλισσας και προστίθεται στο μέλι.

Αντιβακτηριακή δράση έχει επίσης η πρόπολη είτε σαν επίχρισμα της κυψέλης και των ξύλινων πλαισίων, είτε σαν μέσο επικάλυψης των μικρών ζώων, τα οποία για διάφορους λόγους πέθαναν μέσα στην κυψέλη, αλλά λόγω του μεγέθους των δεν είναι δυνατή η απομάκρυνση από την κυψέλη. Τα πτώματα ταριχεύονται με πρόπολη και δεν αποτελούν πλέον εστία μόλυνσης για το μελίσσι.

Ακόμη άλλες εκκρίσεις του σαγονικού αδένα που προστίθενται στην τροφή των νεαρών σκουληκιών έχουν αντιμικροβιακές ιδιότητες.

6. Η απομάκρυνση του άρρωστου γόνου και των νεκρών μελισσών από την κυψέλη

Οι μέλισσες πολλές φορές πεθαίνουν μέσα στην κυψέλη και πέφτουν στη βάση της. Εάν παραμείνουν εκεί και αρχίσουν να σαπίζουν θα αποτελέσουν μόνιμη εστία μόλυνσης του μελισσιού. Όμως το μελίσσι δεν μένει άπραγο. Μια ομάδα μελισσών, που από μετρήσεις βρέθηκε ότι αποτελεί το 1-2% του συνόλου του πληθυσμού του μελισσιού, εξειδικεύεται ακριβώς στην απομάκρυνση αυτών των πεθαμένων μελισσών από την κυψέλη. Μάλιστα πολλές φορές δεν αρκούνται στο να πετάξουν απλώς τα πτώματα εκτός κυψέλης μπροστά σ΄ αυτήν αλλά προσπαθούν να τα απομακρύνουν όσο μπορούν μακρύτερα, φτάνοντας αποστάσεις και μέχρι 10 μέτρα. Έτσι το μελίσσι απαλλάσσεται από μια επικίνδυνη εστία μόλυνσης.

Το ίδιο συμβαίνει και με τον άρρωστο γόνο. Όταν προσβληθεί ο γόνος από μικρόβια μέσα στο κλειστό κελί (Αμερικάνικη σηψηγονία, ασκοσφαίρωση κ.ά) παράγει μυρουδιές οι οποίες εντοπίζονται από μια ομάδα μελισσών οι οποίες πηγαίνουν στα συγκεκριμένα κελιά και τα ανοίγουν. Μια άλλη ομάδα μελισσών απομακρύνει τον άρρωστο γόνο από τα κελιά εκτός κυψέλης.

Ο βαθμός του ενστίκτου του καθαρισμού δεν είναι το ίδιο αναπτυγμένους σε όλα τα μελίσσια. Παρατηρούνται μάλιστα  διαφορές στο ένα ίδιο μελισσοκομείο. Μερικά μελίσσια μπορούν να εντοπίζουν γρήγορά τον άρρωστο γόνο, άλλα όμως δεν αντιδρούν καθόλου. Η ιδιότητα αυτή είναι γενετικά καθορισμένη, γι’ αυτό πρέπει να λαμβάνεται υπόψη μας όταν θέλουμε μα παράγουμε νέες βασίλισσες. Η επιλογή του γόνου που εμβολιάζουμε πρέπει να προέρχεται από μελίσσια με έντονο το ένστικτο του καθαρισμού. Αυτά τα μελίσσια αρρωσταίνουν λιγότερο. Η επιλογή γίνεται με τον παρακάτω τρόπο: Με μια καρφίτσα τρυπάμε περίπου 100 κελιά  (περίπου μια έκταση 5Χ5 εκατοστά) και έτσι τραυματίζουμε και την αναπτυσσόμενη λάρβα και η κηρήθρα επανατοποθετείται στο μελίσσι. Μετά από μια ημέρα ελέγχεται η κηρήθρα και αν οι μέλισσες έχουν καθαρίσει το τμήμα αυτό του γόνου τότε, είναι κατάλληλο το γενετικό υλικό. (Βλέπε σχετικό άρθρο του Φ. Παππά Μ.Ε τεύχος Μάιος-Ιούνιος 2014)

7. Η αυτόματη αλλαγή συμπεριφοράς σε περίπτωση μόλυνσης των ενήλικων μελισσών.

Όταν μια μέλισσα προσβληθεί από κάποια αρρώστια αλλάζει αμέσως συμπεριφορά, κάτι που αντιλαμβάνονται οι άλλες μέλισσες οι οποίες τις πετάνε εκτός κυψέλης, απομακρύνοντας έτσι τον κίνδυνο μόλυνσης και των άλλων μελισσών, όταν η αρρώστια βρίσκεται ακόμη στα πρώτα στάδια.

8. Ανανέωση πληθυσμού

Η βραχυβιότητα  των μελισσών αποτελεί έκπληξη σε κάποιον που δεν γνωρίζει τις μέλισσες. Όλοι εκπλήσσονται όταν τους λέμε ότι οι εργάτριες μέλισσες ζουν 40-45 μέρες. Αυτό όμως είναι σωτήριο για το μελίσσι  και αποτελεί μηχανισμό άμυνας καθώς αυτή η απομάκρυνση των γηρασμένων μελισσών μαζί με όλα τα κακά που φέρουν με την ταυτόχρονη ανανέωση με άλλες νεαρές μέλισσες αποκαθίσταται ένα απαλλαγμένο από μικρόβια περιβάλλον. Κατά την περίοδο εντατικής εργασίας για τις μέλισσες  (εκτροφή γόνου και συλλογή τροφής) οι μέλισσες καταπονούνται και γίνονται εύκολα θύματα των μικροβίων και μυκήτων. Με την ταχεία αντικατάστασή τους αποφεύγονται οι δυσάρεστες συνέπειες. Αυτή την αντικατάσταση μπορούμε να την επιτείνουμε με τη μεταφορά των μελισσιών μας σε καλές ανθοφορίες ή με εντατική τροφοδοσία. Σε πολλά βιβλία αναφέρεται ότι στην περίπτωση της τραχειακής ακαρίασης πρέπει τα μελίσσια να μεταφέρονται σε πλούσιες ανθοφορίες ώστε να φύγουν γρήγορα οι άρρωστες μέλισσες και να απαλλαγεί το μελίσσι από την αρρώστια. Σήμερα υπάρχουν σκευάσματα που επιτείνουν τη γέννα της βασίλισσας ακριβώς για να πεθάνουν γρηγορότερα οι παλιές άρρωστες από νοσεμίαση μέλισσες.

Οι φθινοπωρινές μέλισσες θα ζήσουν μερικούς μήνες και όχι μόνο ημέρες. Η μακροβιότητα των μελισσών αυτών είναι ζωτικής σημασίας για το μελίσσι γιατί έτσι κατορθώνει να ξεπεράσει την αντίξοη περίοδο του χειμώνα με το μικρότερο ενεργειακό κόστος. Εμείς οι μελισσοκόμοι υποχρέωση έχουμε να φροντίζουμε αυτές οι μέλισσες να είναι νεαρές για να είναι ανθεκτικές και απαλλαγμένες από μικροβιακά φορτία.

9. Αφεσμοί

Η σμηνουργία μπορεί επίσης να θεωρηθεί ως ένας αμυντικός μηχανισμός στο επίπεδο του μελισσιού. Ο κύριος ρόλος βέβαια της σμηνουργίας παραμένει ο πολλαπλασιασμός του μελισσιού. Κατά τη σμηνουργία ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού εγκαταλείπει το μητρικό μελίσσι και αναχωρεί για να αρχίσει μια νέα ζωή. Αφού επιλέξει μια κατάλληλη θέση, συνήθως μερικές εκατοντάδες μέτρα μακριά από το μητρικό μελίσσι χτίζει από την αρχή νέες κηρήθρες απαλλαγμένες από μολυσματικά φορτία.

Πολλοί μελισσοκόμοι μιμούμενοι και διδασκόμενοι από αυτό το γεγονός,  ανανεώνουν τις κηρήθρες των μελισσιών ακριβώς όπως το κάνουν οι μέλισσες κατά τη σμηνουργία και είναι πολύ ευχαριστημένοι. Εμείς τα τελευταία χρόνια εφαρμόζουμε την μέθοδο αυτή ακριβώς για εξυγίανση των μελισσιών και ενίσχυση άλλων. Στην αρχή της άνοιξης από όσα μελίσσια προχώρησαν κάπως στην εξέλιξή τους αφαιρούνται όλες οι κηρήθρες και δίνονται στα άλλα τα πιο αδύνατα με στόχο να ενισχυθούν, ενώ στα πρώτα δίδονται μόνο πλαίσια με φύλλα κηρήθρας και τροφοδοτούνται με άφθονο σιρόπι. 40 με 50 μέρες αργότερα όλα τα μελίσσια είναι ισοδύναμα με τα μισά από αυτά να έχουν νέες κηρήθρες απαλλαγμένες από παθογόνους οργανισμούς. Την επόμενη χρονιά προσπαθούμε να εξυγιανθούν τα μελίσσια που ενισχύθηκαν την προηγούμενη χρονιά, έτσι ώστε σε δύο χρόνια να ανανεωθούν όλες οι κηρήθρες.

Επίλογος

Μέχρι τώρα αυτοί είναι οι γνωστοί  αμυντικοί μηχανισμοί με τους οποίους αμύνεται το μελίσσι και τα κατάφερε να επιβιώσει μέχρι τώρα. Γεννάται το ερώτημα αν μπορούν τα μελίσσια μόνο με τους μηχανισμούς αυτούς, χωρίς φάρμακα και την επέμβαση του μελισσοκόμου, να τα καταφέρει σε περίπτωση ασθένειας. Η απάντηση δεν μπορεί να είναι μονολεκτική ναι ή όχι. Για παράδειγμα κατά της βαρρόα πρέπει να επεμβαίνουμε με φάρμακα. Ένα είναι σίγουρο: η κατάχρηση φαρμάκων φέρνει περισσότερα προβλήματα στη μελισσοκομία γιατί σε μερικές περιπτώσεις δεν γίνεται θεραπεία αλλά το πρόβλημα σκεπάζεται και θα επανέλθει. Καλύτερα είναι, μαζί με τις θεραπευτικές αγωγές, να εφαρμόζονται μέθοδοι ενίσχυσης των αμυντικών μηχανισμών, όσο γίνεται πιο κοντά στη φύση του μελισσιού. Για το λόγο αυτό η λεπτομερής γνώση της βιολογίας της μέλισσας και του μελισσιού δεν είναι μια περιττή προσπάθεια του καλού μελισσοκόμου, αλλά είναι απαραίτητη.

Απορίες και διευκρινίσεις σχετικά με το άρθρο ή με όποιο άλλο θέμα θέλετε πατήστε εδώ.

Για την κατάρτισή σας,
επιλέξτε πηγές πληροφόρησης με επιστημονικά τεκμηριωμένη γνώση.

Μελισσοκομική Επιθεώρηση
Τεύχος Μαρτίου – Απριλίου 2018
Σελ. 93

Στο άρθρο αυτό θα σας γράψω για την ανάπτυξη που κάνουμε στα μελίσσια μας, κατά τους μήνες Μάρτιο και Απρίλιο. Τότε τα μελίσσια μας θα βρίσκονται σε ανθοφορίες ασφόδελου, αγραπιδιάς, φασκόμηλου, αγριοτρίφυλλου, πορτοκαλιάς, ασφάκας και άλλες ανθοφορίες μικρότερης σημασίας.

Τον Μάρτιο, τον πρώτο μήνα της άνοιξης είναι η εποχή που χρειάζεται να κάνουμε τις περισσότερες δουλειές στα μελίσσια μας. Είναι βέβαια και δουλειές που θα γίνουν ξεκούραστα γιατί όταν βλέπεις τα μελίσσια σου να αναπτύσσονται δεν κουράζεσαι.

Όπως έγραψα και στο προηγούμενο τεύχος της Μελισσοκομικής Επιθεώρησης, έχουμε σημαδεμένα τα μελίσσια μας για να ξέρουμε ποια είναι δυνατά, ποια είναι αδύνατα και ποια έχουν υποψία κάποιου προβλήματος. Στα καλά μελίσσια θα προσθέσουμε πλαίσια ανάλογα με τον πληθυσμό ή θα αντιστρέψουμε τα πλαίσια που είναι δίπλα στο γόνο για να γεννήσει η βασίλισσα. Πλαίσια που έχουν πολύ μέλι στα στεφανώματα τα ξύνουμε για να επεκταθεί ο γόνος ,προσέχοντας όμως να μην δημιουργήσουμε λεηλασία.

Παράλληλα από μελίσσια που έχουν προχωρήσει, μπορούμε να πάρουμε εκκολαπτόμενο γόνο και να βοηθήσουμε τα πιο αδύνατα για να τα κάνουμε ίδια. Προσέχουμε όμως, να μην βάλουμε ένα πλαίσιο που έχει πολύ γόνο σε ένα πολύ αδύνατο μελίσσι, γιατί ο γόνος που θα περισσεύει έξω από τη μελισσόσφαιρα θα χαλάσει.

Την εποχή αυτή φροντίζουμε στα μελίσσια μας να μην τους λείψει η τροφή, γιατί καμιά φορά, αν χαλάσει ο καιρός, και κλειστούν μέσα για μια εβδομάδα θα καταναλώσουν τα αποθέματα πολύ γρήγορα, λόγω της εκτροφής του γόνου και υπάρχει κίνδυνος να λιμοκτονήσουν. Για το λόγο αυτό βάζουμε διπλές βανίλιες ή μπουκάλι και βανίλια σε συνδυασμό.

Έχουμε κάνει ένα πρόγραμμα για το πώς θα δουλέψουμε τα μελίσσια αυτή τη χρονιά σύμφωνα με τις ανάγκες και τις απαιτήσεις μας. Θα επιλέξουμε μελίσσια που θα δουλέψουν σε πρώιμες ανθοφορίες και μελίσσια που πρέπει να τα ετοιμάσουμε για τον έλατο και τις ανθοφορίες μετά τον Μάιο. Εδώ, για καλύτερη κατανόηση, θα χωρίσω το άρθρο σε πέντε κεφάλαια.

Κεφάλαιο 1
Πώς προετοιμάζουμε τα μελίσσια που προορίζονται για τις πρώιμες ανθοφορίες

Περνάμε και σημαδεύουμε γερά μελίσσια με περσινές βασίλισσες. Θέλουμε να είναι οι βασίλισσες ενός έτους για να ελαχιστοποιήσουμε την τάση σμηνουργίας. Για να βοηθηθούμε, εκτός απ’ το σημάδεμα τον βασιλισσών έχουμε σημαδεμένες και τις κυψέλες με χρωματιστές πινέζες ώστε να ξεχωρίζουμε την ηλικία των βασιλισσών χωρίς να ανοίξουμε την κυψέλη και να ψάχνουμε την βασίλισσα. Στα μελίσσια που είναι δεκάρια και ο γόνος τους είναι στα επτά με οκτώ πλαίσια βάζουμε δεύτερους ορόφους. Τους δευτέρους ορόφους τους έχουμε ετοιμάσει από το χειμώνα, με δύο μαύρα πλαίσια στην κάθε άκρη, δύο άσπρα πλαίσια στο δεύτερο και όγδοο πλαίσιο, στο τρίτο και έβδομο πλαίσια με φύλλα κεριού, τα οποία τα έχουμε έτοιμα συρματωμένα και τώρα τους κολλήσαμε τα φύλλα κηρήθρας. Αυτό το κάνουμε για να αποφύγουμε το πετσικάρισμα και το σπάσιμο τον κηρηθρών από την διαστολή και την συστολή. Τέλος, στο κέντρο βάζουμε τέσσερα πλαίσια  στα οποία έχει γεννήσει η βασίλισσα τρεις με τέσσερις φορές.

Αν τα μελίσσια μας δείχνουν έντονη ανάπτυξη, για παράδειγμα το δεύτερο και το όγδοο πλαίσιο είναι γεμάτα με ανοιχτό γόνο και οι μέλισσες αρχίζουν να πιάνονται στο καπάκι, τότε παίρνουμε ένα πλαίσιο με ανοιχτό γόνο, αυτό που έχει λιγότερο και το ανεβάζουμε στον δεύτερο όροφο. Στη θέση του βάζουμε ένα πλαίσιο που έχει γεννήσει η βασίλισσα λίγες φορές. Στον δεύτερο όροφο δεν ανεβάζουμε κλειστό γόνο γιατί είναι περισσότερος και πιο ευαίσθητος στην αλλαγή της θερμοκρασίας. Γενικά προσπαθούμε να ακολουθούμε την φυσιολογική ανάπτυξη των μελισσιών. Αν τα μελίσσια είναι λίγο πιο αδύνατα, με επτά πλαίσια γόνο ενώ οι μέλισσες καλύπτουν και τα δέκα πλαίσια βάζουμε το δεύτερο όροφο χωρίς να ανεβάσουμε στον όροφο γόνο. Ποτέ δεν προσθέτουμε περισσότερα πλαίσια ή ορόφους απ’ όσα χρειάζονται, γιατί αργότερα θα έχουμε διώροφα μελίσσια και η γονοφωλιά θα είναι άδεια.

Κεφάλαιο 2
Μελίσσια που πρέπει να τα ετοιμάσουμε για τον έλατο και ανθοφορίες μετά τον Μάιο.

Στα μελίσσια αυτά συμπληρώνουμε ένα ή δύο πλαίσια δίπλα στο γόνο ανάλογα το πώς προχωρά η γέννα της βασίλισσας. Από τα μελίσσια αυτά, όποια αναπτυχθούνε γρήγορα και φτάσουν στα επτά με οκτώ πλαίσια γόνου δεν θα τους βάλουμε δεύτερους ορόφους, αλλά από δυο μελίσσια θα κάνουμε μια παραφυάδα. Δηλαδή από το κάθε μελίσσι θα πάρουμε δυο πλαίσια μαζί με τις μέλισσες, ένα πλαίσιο με γόνο και ένα με μέλι και γύρη. Έτσι θα φτιάξουμε παραφυάδες πέντε πλαισίων αφού προσθέσουμε και ένα κενό πλαίσιο δίπλα απ’ το γόνο.

Από τα κυψελίδια σύζευξης που έχουμε για την παραγωγή βασιλισσών, στο τέλος της σεζόν της προηγούμενης χρονιάς, αφήνουμε από μια βασίλισσα και τα ξεχειμωνιάζουμε. Στα μισά του Μάρτη θα πάρουμε τις βασίλισσες από αυτά τα κυψελίδια για να τις βάλουμε στις παραφυάδες, αφού πρώτα έχουμε ξεκινήσει τη διαδικασία της βασιλοτροφιας, ώστε να έχουμε έτυμα βασιλικά κελιά για τα κυψελίδια.

Αυτό το κάνουμε για να μην έχουμε μεγάλο πρόβλημα με την σμηνουργία αργότερα και τα μελίσσια μας να αναπτύσσονται ισοδύναμα. Οι βασίλισσες της προηγούμενης χρονιάς που ξεχειμωνιάσανε σε κυψελίδια όταν τις βάλουμε στα μισά Μαρτίου σε παραφυάδες πέντε πλαισίων, περίπου στις 20 Μαΐου παίρνουν δεύτερους ορόφους, με την προϋπόθεση ότι θα έχουμε καλή άνοιξη και δεν θα τους λήψει η τροφοδοσία.

Κεφάλαιο 3
Σμηνουργία

Την σμηνουργία δεν τη φοβήθηκα ποτέ. Είναι ένας φυσικός παράγοντας που κάνει τον κύκλο της ανάλογα με την ανθοφορία και την χρονική στιγμή της άνθησης. Για το λόγο αυτό μειώνουμε τον πληθυσμό στα μελίσσια που έχουν γρήγορη ανάπτυξη, κάνοντας παραφυάδες, έτσι ώστε τα μελίσσια να φτάνουν στο όριο της σμηνουργίας όταν οι υπόλοιποι παράγοντες έχουν φτάσει στο τέλος.

Ένας μελισσοκόμος, όπως υπολογίζει τον χρόνο που χρειάζεται για να τρυγήσει τα μελίσσια του και να πάρει το μέλι, έτσι πρέπει να έχει και ανάλογο αριθμό μελισσιών που να μπορεί να δουλέψει και να ελέγχει τη σμηνουργία.

Αυτό που προσέχουμε για να έχουμε λιγότερα μελίσσια με τάση σμηνουργίας είναι:

• Να είναι οι βασίλισσες φτιαγμένες από μελίσσια που δεν έχουν τάση σμηνουργίας
• Να αλλάζουμε τις βασίλισσες κάθε δύο χρόνια
• Να δίνουμε χώρο στα μελίσσια την εποχή αυτή

Κατά τον έλεγχο των μελισσιών, όταν βλέπουμε ότι οι μέλισσες αρχίζουν να ξασπρίζουν τα πλαίσια και να χτίζουν αμέσως τις άχτιστες κηρήθρες, τότε κοιτάζουμε τα πιο δυνατά μελίσσια για βασιλικά κελιά ,γιατί τα πιο δυνατά μελίσσια ξεκινούν πρώτα την σμηνουργία. Επίσης προσέχουμε στο κάτω μέρος των πλαισίων όπου υπάρχουν κούπες (οι βάσεις των βασιλικών κελιών) αν υπάρχουν προνύμφες με βασιλικό πολτό. Αν υπάρχουν τις χαλάμε και αναγκαστικά κάθε έξι ημέρες περνάμε και χαλάμε τα βασιλικά κελιά. Συνήθως αυτό κρατάει για 15 με 20 ημέρες.

Αν κάποιο μελίσσι μας ξεφύγει από τον έλεγχο και τα βασιλικά κελιά είναι ώριμα τότε η σμηνουργία είναι αναπόφευκτη. Σε αυτά τα μελίσσια πρέπει να χαλάσουμε τις βασίλισσες και να τα κάνουμε παραφυάδες.

Στα μελίσσια που τους έχουμε βάλει δευτέρους ορόφους, αν οι βασίλισσες έχουν γεννήσει τα δυο-τρία κεντρικά πλαίσια και προχωράνε κανονικά, αυτό μας δείχνει ότι δεν έχουν ακόμη τάση σμηνουργίας και δε χρειάζονται περαιτέρω έλεγχο.

  Αν σε μελίσσι που του βάλαμε δεύτερο όροφο, δεν ανέβηκε να γεννήσει η βασίλισσα όπως στα υπόλοιπα, τότε πρέπει να το κοιτάξουμε στον κάτω όροφο για βασιλικά κελιά.

Η σμηνουργία τελειώνει όταν, μετά από 15-20 ημέρες, δούμε βασιλικά κελιά να είναι χαλασμένα απ’ τις ίδιες τις μέλισσες τρώγοντας το βασιλικό πολτό.

Κεφάλαιο 4
Μελίσσια με τρίτους ορόφους

Μελίσσια διώροφα που έχουν γεννήσει στο δεύτερο όροφο στα πέντε με έξι πλαίσια και οι μέλισσες καλύπτουν και τα είκοσι πλαίσια, πρέπει να τους βάλουμε τρίτους ορόφους ή να τους πάρουμε πλαίσια με γόνο, για να βοηθήσουμε άλλα μελίσσια που μόλις τους βάλαμε δεύτερους ορόφους. Όταν βάζουμε τρίτους ορόφους ανεβάζουμε δυο πλαίσια με γόνο στο κέντρο και προσθέτουμε δυο πλαίσια με φύλλα κηρήθρας δεξιά και αριστερά απ’ το γόνο στο δεύτερο όροφο .

Πλησιάζουμε στο τέλος του Απρίλη και αυτή τη χρονική περίοδο βλέπουμε τις μέλισσες να φέρνουν άφθονο νέκταρ στην κυψέλη. Αν γυρίσεις και τινάξεις πλαίσιο το νέκταρ θα τρέχει σαν νερό. Για να χτίσουμε πλαίσια και να τρυγήσουμε το μέλι όταν θα είναι ώριμο, παίρνουμε απ’ το κάθε μελίσσι τρία ή τέσσερα πλαίσια, τα πιο βαριά. Τα βάζουμε σε δυνατά μελίσσια σε τρίτους ορόφους, εκεί οι μέλισσες θα ωριμάσουν και θα σφραγίσουν το μέλι. Στην θέση που αφαιρέσαμε το μέλι βάζουμε άχτιστα πλαίσια για να μας τα χτίσουν και να συνεχίσουν την ανάπτυξή τους, φροντίζοντας έτσι να διατηρήσουμε τους πληθυσμούς και για την επόμενη ανθοφορία.

Κεφάλαιο 5
Πώς θα χειριστούμε τα μελίσσια που είναι αδύνατα λόγω προβλήματος

Μελίσσια με ασκοσφαίρωση ή με υποψία κάποιας ασθένειας απομακρύνονται και μεταφέρονται σε άλλη περιοχή. Εκεί θα τους αλλάξουμε τις κυψέλες, με κυψέλες που έχουμε απολυμάνει με φλόγιστρο και ασβέστη στον πάτο, θα τα τροφοδοτήσουμε με σιρόπι σε μπουκάλι και με την πρώτη ευκαιρία θα τους αλλάξουμε τις βασίλισσες.

Στα μελίσσια που καθυστερούν και δεν προχωράνε σύμφωνα με τα υπόλοιπα θα τους χαλάσουμε τις βασίλισσες και θα τα πολλαπλασιάσουμε. Για παράδειγμα αυτό θα το κάνουμε σε ένα μελίσσι που στα πλαίσια που προσθέσαμε την προηγούμενη φορά, αντί να έχει γεννήσει η βασίλισσα, οι μέλισσες βάζουνε γύρη κι ο γόνος τους είναι λιγοστός.

Αφού έχουμε χαλάσει όλες τις βασίλισσες στα μελίσσια που δεν αναπτύσσονται, βάζουμε μέσα σε καινούριες κυψέλες ή σε παλιές που τις έχουμε απολυμάνει, στην άκρη απ’ την δεξιά μεριά ένα πλαίσιο με μέλι αν υπάρχει. Στη συνέχεια παίρνουμε από τα μελίσσια που χαλάσαμε τις βασίλισσες την προηγούμενη ημέρα περίπου πέντε πλαίσια. Ένα ή δύο πλαίσια με γόνο μαζί με τις μέλισσες, ένα πλαίσιο κενό που γέννησε η βασίλισσα λίγες φορές και δίπλα ένα πλαίσιο με γύρη και μέλι μαζί με τις μέλισσες. Μπορούμε να πάρουμε και από δυο ή και τρία μελίσσια μέλισσες και γόνο. Δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα, από την στιγμή που είναι ορφανά δεν κόβονται μεταξύ τους.

Στην συνέχεια τους βάζουμε κερόπανο, φελιζόλ και τα μεταφέρουμε 5 χιλιόμετρα μακριά. Εκεί τα ανοίγουμε στη νέα τοποθεσία και μετά από λίγο τους βάζουμε τις βασίλισσες σε κλουβιά βασιλισσών. Την επόμενη ημέρα σπάμε το πορτάκι για να βγει η βασίλισσα ενώ παράλληλα προσθέτουμε και ένα μπουκάλι με σιρόπι και δεν τα ενοχλούμε για μια εβδομάδα.

Ότι ανέφερα παραπάνω είναι μέσα απ’ τις εργασίες που κάνουμε στα δικά μας μελίσσια. Αυτά όλα μπορεί να τα ρυθμίσει ο κάθε μελισσοκόμος σύμφωνα με τις ανθοφορίες που υπάρχουν στην περιοχή που βρίσκονται τα μελίσσια του.