Επιμέλεια:
Γκόρας Γεώργιος &
Θρασυβούλου Ανδρέας

Εργαστήριο Μελισσοκομίας – Σηροτροφίας Α.Π.Θ.
Email : panthakk@yahoo.gr
www.beelab.gr

Μελισσοκομική Επιθεώρηση
τεύχος Ιουλίου Αυγούστου 2017
σελ. 269

Πράγματι στο βίντεο που μας στείλατε φαίνεται
μέλισσα να συλλέγει μπογιά και να την τοποθετεί στα ποδαράκια της για μεταφορά στην κυψέλη. Προφανώς η μπογιά παρέμεινε για λίγο, στέγνωσε και μπορούσε η μέλισσα να την κουβαριάσει στα πόδια της για μεταφορά. Ανατρέχοντας στη διεθνή βιβλιογραφία βρήκαμε ότι οι μέλισσες, όταν δεν βρίσκουν ρητίνες για την πρόπολή τους συλλέγουν μπογιές, άσφαλτο και άλλα υλικά και τα χρησιμοποιούν στη φωλιά τους σε αντικατάστατο της πρόπολης.

Η πρακτική της ορφάνιας στην ανθοφορία είναι μεγάλο λάθος. Τα ορφανά μελίσσια είναι αποδιοργανωμένα και δεν μπορούν να συλλέξουν μέλι. Τα βασιλικά κελιά ορφάνιας δίνουν κακής ποιότητας βασίλισσα και υπάρχει πάντοτε ο κίνδυνος να μην καταφέρουν λόγω κάποιου ατυχήματος να βγάλουν καινούργια βασίλισσα. Η παραμονή του μελισσιού για 3 περίπου εβδομάδες χωρίς γόνο θα έχει ως αποτέλεσμα να εμφανιστούν ωοτόκες εργάτριες μέλισσες οι οποίες είναι η αρχή του τέλους για ένα μελίσσι.
Η αφαίρεση της βασίλισσας ή ο περιορισμός του γόνου προτείνεται από κάποιους οι οποίοι πιστεύουν ότι όταν οι μέλισσες σε μια καλή ανθοφορία δεν έχουν γόνο για να εκθρέψουν, αποθηκεύουν πολύ μέλι. Πρόκειται για παρερμηνεία του βασικού κανόνα της μελισσοκομίας που λέει ότι ο πληθυσμός των μελισσών θα πρέπει να υπερέχει κατά πολύ του γόνου για να αποθηκεύσει μέλι το μελίσσι. Αυτό όμως επιτυγχάνεται όχι με την ορφάνια αλλά με τους εξής τρόπους.
α) Συνένωση δύο δυνατών μελισσιών 3 εβδομάδες πριν την κύρια ανθοφορία.
β) Εγκατάσταση μελισσιών με δύο βασίλισσες από νωρίς την Άνοιξη και 20 ημέρες πριν από την ανθοφορία στόχο, αφαίρεση της μίας βασίλισσας.
γ) Εγκλωβισμός της βασίλισσας σε πλαισιοθήκες με βασιλικό διάφραγμα 3-4 πλαισίων (εικ. 2)

Στην διαδικασία παραγωγής ΒΠ θα πρέπει να τροφοδοτούμε μόνο την ημέρα του εμβολιασμού μέχρι 300 ml σιρόπι. Η καθημερινή τροφοδοσία επηρεάζει την ποιότητα του ΒΠ. Η καθημερινή τροφοδότηση με αραιωμένο μέλι (1μέλι:3 νερό) δεν δημιουργεί προβλήματα στην ποιότητα του ΒΠ, χρειάζεται όμως προσοχή στις λεηλασίες και γι’ αυτό θα πρέπει να εφαρμόζεται αργά το σούρουπο

H θυμόλη 3 έως 5% σε ζάχαρη άχνη μπορεί να χρησιμοποιηθεί με επιτυχία και ασφάλεια για τις μέλισσες. Πριν από την ανάμιξη φροντίστε να κονιορτοποιήσετε τη θυμόλη και να κάνετε καλή ανάμιξη με τη ζάχαρη άχνη (30 γρ. θυμόλη + 970 γρ. άχνη). Από το μίγμα αυτό θα ρίξετε σε κάθε μελίσσι 3 γραμ. για κάθε πλαίσιο πληθυσμού επάνω στους κηρηθροφορείς και στη συνέχεια με την μελισσοκομική βούρτσα θα απλώσετε το μίγμα ώστε να πέσει μέσα στο μελίσσι και να σκονιστεί ο πληθυσμός (βλ. Μελισσοκομική Επιθεώρηση 2015 Τεύχος 239 Ιαν – Φεβ. σελ. 45).
Το μυρμηκικό οξύ 50% μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί με επιτυχία και χωρίς προβλήματα στις μέλισσες, όπως περιγράφτηκε στo τεύχος Ιαν. – Φεβρ. της Μελισσοκομικής Επιθεώρησης (2017, τεύχος 251 σελ.29-30).

Δεν υπάρχει άλλο εγκεκριμένο σκεύασμα με δραστική ουσία το αμιτραζ στην Ελλάδα. Σε άλλες χώρες (Κύπρος, Γαλλία, Ιταλία κ.ά.) είναι εγκεκριμένο το Αpivar το οποίο έχει επίσης δραστική ουσία το amitraz. Δεν έχουν ανακοινωθεί αποτελέσματα ερευνών στην Ελλάδα για την αποτελεσματικότητα του Apitraz, την μελισσοτοξικότητα και τα υπολείμματα που αφήνει.

18 ερωτήσεις και απαντήσεις σε αυτό το τεύχος στην έντυπη καθώς και στην ηλεκτρονική μορφή του περιοδικού

Βασίλης Λιάκος

Π. Καθηγητής στην Κτηνιατρική Σχολή του Α.Π.Θ.

Μελισσοκομική Επιθεώρηση – Ιούλιος-Αύγουστος 2017, Τεύχος 254, σελ. 300

Μου έχει συμβεί αρκετές φορές στη ζωή μου να συναντηθώ με φίδια στο χώρο του μελισσοκομείου μου. Δύο φορές φοβήθηκα πραγματικά. Η πρώτη ήταν όταν σήκωσα ένα μελίσσι για να το μετακινήσω και αντίκρισα από κάτω ένα κουλουριασμένο φίδι, η δεύτερη ήταν τη στιγμή που άνοιξα μια στοίβα από άδεια πατώματα και πετάχτηκε από μέσα ένας τεράστιος ελαφιάτης. Ποτέ μου δεν δέχθηκα επίθεση και δεν είχα δαγκωθεί από φίδι μέχρι πέρσι τον Ιούλιο που με δάγκωσε μια μικρή οχιά. Όχι στο χώρο του μελισσοκομείου αλλά στον κήπο μου καθώς μάζευα φασολάκια. Είχα απλώσει το χέρι μου στις φασολιές και μάζευα τα φασολάκια που ήταν χαμηλά κοντά στο χώμα. Ξαφνικά ένοιωσα ένα δυνατό πόνο στο μικρό μου δάχτυλο, σα να μου είχαν καρφώσει πρόκα. Ευτυχώς φορούσα χοντρά γάντια κηπουρικής. Έβγαλα το γάντι για να ιδώ τι μου έχει συμβεί και αντίκρισα στο δάχτυλό μου δύο μικρές σταγόνες αίματος που απείχαν 6-7 χιλιοστά μεταξύ τους. Επειδή είχα καλή γνώση του πράγματος αντιλήφθηκα αμέσως ότι επρόκειτο για δάγκωμα οχιάς. Ψύχραιμα πάτησα το δάχτυλό μου κάτω από το σημείο του δαγκώματος, για να βγει όσο αίμα μπορούσε να βγει, μπήκα στο σπίτι και ξέπλυνα το δάχτυλό μου. Ενημέρωσα ήρεμα τη γυναίκα μου, ανεβήκαμε στο αυτοκίνητο και φύγαμε αμέσως για το κοντινότερο Κέντρο Υγείας της περιοχής μας στη Μηχανιώνα της Θεσσαλονίκης. Ανέφερα το περιστατικό στην υποδοχή, οι γιατροί μου έδωσαν άμεσα προτεραιότητα, έκαναν τις πρώτες αναγκαίες ενέργειες και στη συνέχεια με το ασθενοφόρο με έστειλαν στο Ιπποκράτειο Νοσοκομείο στη Θεσσαλονίκη. Τα συμπτώματά μου αρχικά ήταν ελαφρός πόνος, ελαφρό ερύθημα και οίδημα στο δάχτυλο μου. Το απόγευμα της ίδια ημέρας είχα ελαφρά διάρροια που σταμάτησε την ίδια ημέρα και ελαφρά αιμωδία στη στοματική κοιλότητα που διήρκησε μερικές ημέρες. Νοσηλεύθηκα στο νοσοκομείο για ένα εικοσιτετράωρο, μου χορηγήθηκε αμέσως αντιβίωση και αντιτετανικός ορός. Είχα συνεχή παρακολούθηση από γιατρούς και νοσηλευτές και κάθε έξι ώρες μου γινόταν αιματολογικές εξετάσεις. Την επόμενη ημέρα οι αιματολογικές εξετάσεις ήταν καλές και πήρα εξιτήριο. Δεν μου χορηγήθηκε αντιιοβόλος ορός επειδή τα συμπτώματά μου ήταν ελαφρά, πιθανότατα επειδή τα γάντια που φορούσα δεν επέτρεψαν έγχυση μεγάλης ποσότητας δηλητηρίου.

Επειδή το δάγκωμα της οχιάς είναι πάντα επικίνδυνο, έκρινα σκόπιμο να γράψω αυτό το άρθρο όχι για να αναφέρω την προσωπική μου εμπειρία, αλλά να παραθέσω την αναγκαία γνώση που πρέπει να έχει ο μελισσοκόμος και κάθε άνθρωπος που είναι σε συχνή επαφή με τη φύση και υπάρχει η πιθανότητα να δαγκωθεί από φίδι.

Τα φίδια είναι ωφέλιμα ζώα
Δεν γνωρίζω το γιατί, αλλά πιστεύω ότι ο άνθρωπος από πάντα ένοιωθε δέος για τα φίδια. Για τους περισσότερους ανθρώπους το όνομα τους είναι συνώνυμο με την έννοια του επικίνδυνου, του κακού και του αχάριστου, που επιτίθεται αναίτια στον άνθρωπο. Λαθεμένη άποψη που ξεκινά από τα προϊστορικά χρόνια και φτάνει μέχρι σήμερα. Φίδια έστειλε η Ήρα να σκοτώσουν τον Ηρακλή όταν ήταν ακόμη βρέφος, το φίδι ξεγέλασε την Εύα να προσφέρει στον Αδάμ το μήλο της γνώσης, για το αυγό του φιδιού μιλάμε στις μέρες μας, ακόμα κυκλοφορούν ένα σωρό ψεύτικες ιστορίες για φίδια που κυνηγούν και σκοτώνουν ανθρώπους. Στην πραγματικότητα συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Ο απληροφόρητος, ο προκατειλημμένος και φοβισμένος άνθρωπος γίνεται ο κακός, επιτίθεται και σκοτώνει τα φίδια που προσπαθούν να ξεφύγουν, πιστεύοντας πως κάνει κάτι ωφέλιμο. Δυστυχώς δεν κάνει καλό αλλά κακό στο περιβάλλον και στον ίδιο του τον εαυτό. Τα φίδια είναι ωφέλιμα στη φύση και στον άνθρωπο. Στους πρώτους μήνες της ζωής τους τρέφονται με διάφορα επιζήμια για τον άνθρωπο έντομα, όπως προνύμφες και ενήλικα έντομα επιβλαβή στη γεωργία και την υγεία του ανθρώπου. Όταν μεγαλώσουν τρέφονται με τρωκτικά, κυρίως ποντίκια και αρουραίους. Υπολογίζεται ότι ένα φίδι για να τραφεί σκοτώνει σ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του αρκετές εκατοντάδες ποντικών.

Τα φίδια δεν επιτίθενται στον άνθρωπο
Το φίδι όταν αντιληφθεί την παρουσία του ανθρώπου ή μεγαλόσωμων ζώων πανικοβάλλεται και προσπαθεί να διαφύγει και να κρυφτεί. Δεν έχει καμιά διάθεση να επιτεθεί ή να εμπλακεί σε μάχη χωρίς όφελος. Η φυγή και η απόκρυψη είναι το όπλο άμυνας του. Τα φίδια όμως ούτε ακούν ούτε βλέπουν καλά, αν από σύμπτωση ή από πρόθεση εγκλωβιστούν και βρεθούν αντιμέτωποι με τον άνθρωπο χωρίς να έχουν δυνατότητα διαφυγής, τότε προσπαθούν να τρομοκρατήσουν τον αντίπαλό τους. Ανορθώνουν το κεφάλι τους, το στρέφουν εναντίον του και βγάζουν ένα δυνατό και επαναλαμβανόμενο συριγμό. Αν ο άνθρωπος υποχωρήσει και δώσει δυνατότητα διαυγής στο φίδι αυτό θα φύγει. Το φίδι δεν δαγκώνει παρά μόνο αν βρεθεί πολύ κοντά στον άνθρωπο και νοιώσει ότι απειλείται η ζωή του.

Το φίδι μπορεί να γίνει επικίνδυνο
Από ατυχή σύμπτωση είναι δυνατό το φίδι να έρθει σε επαφή, να πατηθεί ή να πιαστεί με το χέρι από τον άνθρωπο (όπως συνέβει στη δική μου περίπτωση) και αμυνόμενο να δαγκώσει το θύμα του. Το δάγκωμα αυτό σε κάποιες περιπτώσεις είναι επικίνδυνο ή και πολύ επικίνδυνο. Είναι επικίνδυνο όταν το φίδι είναι δηλητηριώδες. Τα περισσότερα φίδια στην Ελλάδα δεν είναι δηλητηριώδη. Υπάρχουν όμως και κάποια είδη που με το δάγκωμα μπορούν να προκαλέσουν σημαντικά προβλήματα στο θύμα τους και σε σπάνιες περιπτώσεις και το θάνατο. Καλό είναι να γνωρίζουμε τα γνωρίσματα αυτών των φιδιών, τι προκαλούν και πώς να τα αντιμετωπίσουμε.

Δηλητηριώδη φίδια

Τα δηλητηριώδη φίδια κατατάσσονται σε δύο κατηγορίες στα σωληνόγλυφα και τα οπισθόγλυφα. Τα σωληνόγλυφα διοχετεύουν το δηλητήριό τους στο θύμα με δύο μεγάλους «κυνόδοντες» που φέρουν στο μπροστινό μέρος της άνω σιαγώνας. Τα δόντια αυτά είναι κινητά, διπλωμένα στην άνω σιαγώνα, ξεδιπλώνονται και προβάλουν μόνο όταν το φίδι είναι έτοιμο να δαγκώσει (εικ.1α). Είναι κοίλα εσωτερικά, συνδέοντα με τον αδένα που παράγει το δηλητήριο, ο οποίος βρίσκεται στο κεφάλι του φιδιού. Το δηλητήριό τους είναι από επικίνδυνο μέχρι πολύ επικίνδυνο.

Τα οπισθόγλυφα διοχετεύουν το δηλητήριό τους με σταθερά δόντια που βρίσκονται στο πίσω μέρος της άνω σιαγόνας και το δηλητήριό τους δεν είναι πολύ επικίνδυνο (Εικ 1β).

Τα δηλητηριώδη φίδια της Ελλάδας
Στην Ελλάδα υπάρχουν επτά είδη φιδιών που έχουν δηλητήριο. Τα πέντε από αυτά ανήκουν…

Η συνέχεια στην έντυπη καθώς και στην ηλεκτρονική μορφή του περιοδικού

Γιώργος Μαυροφρύδης

Αρχαιολόγος, Μελισσοκόμος

mavrofridis@gmail.com

Μελισσοκομική Επιθεώρηση – Ιούλιος-Αύγουστος 2017, Τεύχος 254, σελ. 287

Κατά την ελληνική μυθολογία ο Αρισταίος, στοιχεία για τον οποίο αντλούμε από αρκετούς αρχαίους συγγραφείς*, ήταν γιός του Απόλλωνα και της Κυρήνης, της κόρης του βασιλιά των Λαπιθών Υψέα. Η γνωριμία των γονιών του έγινε στο Πήλιο, όπου η Κυρήνη φυλούσε τα κοπάδια του πατέρα της. Κάποτε λοιπόν βρέθηκε αντιμέτωπη με ένα λιοντάρι, το οποίο, αν και άοπλη, κατάφερε να πνίξει. Την ώρα ωστόσο που πάλευε μαζί του την είδε ο Απόλλωνας, την ερωτεύθηκε και τελικά την απήγαγε και την πήγε στη Λιβύη. Εκεί η ομώνυμη νύμφη φιλοξένησε το ερωτευμένο ζευγάρι στο παλάτι της και όταν αργότερα γεννήθηκε ο Αρισταίος, ο Ερμής τον μετέφερε στις Ώρες και τη Γαία. Εκείνες ενστάλαξαν στα χείλη του νέκταρ και αμβροσία καθιστώντας τον αθάνατο. Οι Μούσες, όταν μεγάλωσε του ανέθεσαν τη φύλαξη των κοπαδιών τους στη Φθία και του δίδαξαν τη μαντική και την ιατρική. Οι Νύμφες (γενικά, οι νύμφες Βρύσες ή η νύμφη Μέλισσα – ανάλογα με την πηγή) από την άλλη, του έμαθαν πώς να ασκεί τη μελισσοκομία, να καλλιεργεί τα αμπέλια και τις ελιές και να τυροκομεί. Ο Αρισταίος με τη σειρά του δίδαξε τις τέχνες αυτές στους ανθρώπους (Κακριδής, 1986: ΙΙΙ, 111. Ransome, 2004: 100-101).

Κάποτε οι κάτοικοι των Κυκλάδων, απελπισμένοι από μια φοβερή επιδημία που μάστιζε τον τόπο τους και ακολουθώντας χρησμό  του Μαντείου των Δελφών, προσέτρεξαν για βοήθεια στον Αρισταίο. Εκείνος δέχθηκε να τους βοηθήσει υπό τον όρο να του επιτρέψουν να εγκατασταθεί στην Κέα. Οι νησιώτες συμφώνησαν και ο Αρισταίος θυσίασε στον Σείριο και στον Δία Ικμαίο, τον θεό της δροσιάς. Η παράκληση εισακούσθηκε και ο Δίας επέτρεψε να φυσήξουν για σαράντα ημέρες τα μελτέμια, ώστε να καθαρίσει η ατμόσφαιρα από τον μολυσμένο αέρα. Έκτοτε φυσούν κάθε χρόνο, τη συγκεκριμένη περίοδο, οι ευεργετικοί αυτοί άνεμοι που δροσίζουν τα Κυκλαδονήσια. Εκτός από τις Κυκλάδες, ο Αρισταίος τιμήθηκε και στην Αρκαδία, γιατί δίδαξε στους Αρκάδες τη μελισσοκομία, την κατεργασία του μαλλιού και την τέχνη του κυνηγιού (Κακριδής, 1986: ΙΙΙ, 111).

Σε μια άλλη περίπτωση, μια ατυχής ερωτική περιπέτεια έγινε αιτία να χάσει ο Αρισταίος τα μελίσσια του. Συνάντησε συγκεκριμένα στην Αρκαδία την Ευριδίκη, τη γυναίκα του Ορφέα, και θαμπωμένος από την ομορφιά της προσπάθησε, δια της βίας, να την κάνει δική του. Η Ευρυδίκη, πιστή στον άνδρα της, απομακρύνθηκε, ωστόσο κατά τη φυγή της τη δάγκωσε φίδι και πέθανε. Εξαιτίας αυτού του γεγονότος λίγο έλλειψε να χαθεί για πάντα το μέλι κι αυτό γιατί ο Αρισταίος βρήκε λίγο αργότερα τις μέλισσές του νεκρές. Απελπισμένος, ζήτησε τη βοήθεια της μητέρας του, η οποία τον συμβούλεψε να αναζητήσει τον Πρωτέα. Όταν τελικά τον συνάντησε, ο  πολύξερος γέροντας τον πληροφόρησε πως οι Ναπαίες νύμφες, παιδικές φίλες της Ευρυδίκης, ήταν αυτές που είχαν αφανίσει τις μέλισσές του (Cook, 1895). Για να κατευνάσει την οργή τους έπρεπε να θυσιάσει τέσσερεις επιλεγμένους ταύρους και τέσσερεις αγελάδες, αφήνοντας τα πτώματά τους σε σκιερό μέρος. Το έπραξε, και, όπως μας μεταφέρει ο Βιργίλιος, από τα κουφάρια αυτά γεννήθηκαν μέλισσες.

Κατά μία άλλη εκδοχή (βλ. Μαυροφρύδης, 2016), ο Αρισταίος εξανάγκασε τον Πρωτέα, ο οποίος είχε την ικανότητα να μεταμορφώνεται σε ό,τι επιθυμούσε, αφού πρώτα τον έδεσε, να του αποκαλύψει τον τρόπο για να ξαναποκτήσει τις μέλισσές του. Αυτός ήταν να θάψει το πτώμα σφαγμένου βοδιού το οποίο, αποσυντιθέμενο, θα παρήγαγε σμήνη μελισσών.

Ύστερα από τον τραγικό θάνατο του γιού του Ακταίωνα (τον κατασπάραξαν τα ίδια του τα σκυλιά, αφού η Άρτεμις τον είχε μεταμορφώσει σε ελάφι επειδή την είχε δει γυμνή) ο Αρισταίος ταξίδευσε αρκετά. Πήγε στην Κυρήνη, την πόλη που….

Η συνέχεια στην έντυπη καθώς και στην ηλεκτρονική μορφή του περιοδικού