Πρόσφατα στο διαδίκτυο υπήρξε η πληροφορία ότι το άκαρι Tropilaelaps (Τροπιλέιλαψ) βρέθηκε σε μελίσσια στη γειτονική Τουρκία και άρα είναι υπαρκτός ο κίνδυνος εισόδου και στην Ελλάδα. Η είδηση αυτή δημιούργησε δικαιολογημένα έντονες ανησυχίες στους μελισσοκόμους, προφανώς λόγω της ελλιπούς πληροφόρησης.
Το άρθρο αυτό σκοπό έχει όχι να καθησυχάσει αλλά να πληροφορήσει τους μελισσοκόμους με περισσότερες λεπτομέρειες για τη διασπορά του συγκεκριμένου ακάρεος, τη βιολογία του, τις διαφορές και ομοιότητες με το βαρρόα, την αντιμετώπιση και τα μέτρα που θα πρέπει να λάβει η πολιτεία ώστε να περιοριστούν οι πιθανότητες εισόδου του στην Ελλάδα.
Σ’ αυτές τις περιπτώσεις η γνώση είναι αυτή που θα πρέπει να μας κατευθύνει και όχι η υπερβολική και σκόπιμη προβολή ειδήσεων ή σεναρίων που προκαλούν τρόμο, φόβο και πανικό. Άλλωστε, ας μην ξεχνάμε ότι η αρχική προσβολή των μελισσιών από το βαρρόα στην Ελλάδα το 1979 δεν επέφερε την καταστροφή της μελισσοκομίας, το κάψιμο των μελισσιών και την εγκατάλειψη του επαγγέλματος αλλά αύξηση των μελισσιών και των μελισσοκόμων, αύξηση των ειδικών επιστημόνων, καλύτερη οργάνωση του μελισσοκομικού κλάδου και αύξηση της οικονομικής στήριξης των παραγωγών.
Η γεωγραφική εξάπλωση του Τropilaelaps
Το έτος 2024, επιβεβαιώθηκε επίσημα ότι το άκαρι έχει εισβάλει στη νοτιοδυτική Ρωσία και τη Γεωργία. Μέχρι σήμερα δεν υπάρχουν αξιόπιστα στοιχεία, δεν υπάρχει επιβεβαιωμένη επίσημη αναφορά ότι το Tropilaelaps έχει εγκατασταθεί στην Τουρκία. Το Ευρωπαϊκό Εργαστήριο Αναφοράς για την Υγεία των Μελισσών (EURL) θεωρεί τον κίνδυνο εισόδου μέσω Τουρκίας σημαντικό, επειδή το άκαρι έχει επιβεβαιωθεί σε περιοχές της Γεωργίας κοντά στα τουρκικά σύνορα. Η ίδια πηγή αναφέρει ότι παλαιότερη έρευνα σε 40 τουρκικές επαρχίες τα έτη 2018-19 δεν είχε εντοπίσει το Tropilaelaps.
Τα τέσσερα είδη Tropilaelaps
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό για την Υγεία των Ζώων (WOAH), αναφέρονται τέσσερα είδη:
Στην πρόσφατη εξάπλωση προς τον Καύκασο και την Ευρώπη (2024), το είδος που έχει επιβεβαιωθεί στη Γεωργία, στη Ρωσία και σε άλλες περιοχές είναι το Tropilaelaps mercedesae.
Βιολογία του Tropilaelaps spp.
Είσοδος στο κελί: Το άκαρι δεν παρουσιάζει σαφή προτίμηση στον κηφηνογόνο όπως γίνεται με το βαρρόα. -Το θηλυκό εισέρχεται στο κελί 4 έως 12 ώρες πριν το σφράγισμα. Κινείται στην επιφάνεια και στα τοιχώματα του κελιού και είναι εξαιρετικά γρήγορο και ευκίνητο. Δεν βυθίζεται (παγιδεύεται) στην τροφή, όπως γίνεται με το βαρρόα, αλλά κινείται στις πλευρές του κελιού, πίσω ή δίπλα από την προνύμφη.
Διατροφή: Αρχίζει να τρέφεται από την προνύμφη (αιμολέμφος) σχεδόν αμέσως ή πολύ σύντομα μετά το σφράγισμα του κελιού
Ωοτοκία: Ξεκινά την ωοτοκία εντός 24 ωρών μετά το σφράγισμα του κελιού. Το πρώτο αβγό που εναποθέτει είναι συνήθως αρσενικό. Ακολουθούν 3 έως 4 θηλυκά αβγά, τα οποία τα αποθέτει σε μεσοδιαστήματα περίπου 1 ημέρας.
Σύζευξη: Η σύζευξη γίνεται στο κλειστό κελί. Το άκαρι αναπαράγεται επίσης με παρθενογένεση στην οποία μη γονιμοποιημένα αβγά αναπτύσσονται και δίνουν αρσενικούς και θηλυκούς απογόνου (δευτεροτοκος παρθενογένεσης).
Οντογένεσης: Η ανάπτυξη του ακάρεος είναι εξαιρετικά γρήγορη. Στον πίνακα 1 δίνονται οι διαφορές στην αναπαραγωγική ικανότητα του Tropilaelaps συγκριτικά με εκείνη του βαρρόα.
Η Τροπιλέιλαψ μολονότι γεννά λιγότερα αβγά από το βαρρόα, δίνει περισσότερους απογόνους ανά κελί, λόγω της ταχύτερης εξέλιξης σε ενήλικα άτομα. Στον κηφηνόγονο δίνει ακόμα περισσότερους απογόνους λόγω του επιπλέον χρόνου σφραγίσματος.
Πίνακας 1. Σύγκριση της αναπαραγωγικής δραστηριότητας των ακάρεων Tropilaelaps spp. και Varroa destructor
Επιβίωση εκτός Γόνου: Το ενήλικο άκαρι αδυνατεί να παρασιτήσει στις ακμαίες μέλισσες γιατί τα στοματικά του μόρια δεν μπορούν να διαπεράσουν το σκληρό εξωσκελετό της μέλισσας. Η διατροφή του ξεκινά στο σφραγισμένο κελί, όταν η προνύμφη μεταμορφωθεί σε νύμφη. Σύμφωνα με έρευνα, το άκαρι δεν επιβιώνει για περισσότερες από 1–3 ημέρες στις ενήλικες μέλισσες, πεθαίνει από ασιτία. Αδυνατεί επίσης να διατραφεί από το ανοικτό γόνο λόγω της παρουσίας του βασιλικού πολτού
Αναγνώριση του ακάρεως
Το Tropilaelaps φαίνεται με γυμνό μάτι και έχει χαρακτηριστική εμφάνιση (εικ. 1). Είναι κοκκινωπό/ερυθροκάστανο, έχει επίμηκες σώμα και κινείται πολύ γρήγορα πάνω στην κηρήθρα. Την κίνηση αυτή ο έμπειρος μελισσοκόμος μπορεί να την εντοπίσει εύκολα. Όπως όλα τα ακάρεα έχει 8 πόδια, αλλά τα δύο μπροστινά είναι μακρύτερα και κινούνται συνεχώς για την επόπτευση του χώρου, δίνοντας την εντύπωση εντόμου με έξι πόδια που κινεί πολύ γρήγορα τις κεραίες του.
Στο διαδίκτυο υπάρχουν αρκετά βίντεο σχετικά με το θέμα της αναγνώρισης και παρακάτω δίνονται διευθύνσεις όπου οι ενδιαφερόμενοι μελισσοκόμοι μπορούν να προστρέξουν για να εξεικειωθούν τουλάχιστο οπτικά με την εικόνα του ακάρεως αυτού.
https://www.projectapism.org/videos-1/v/7dgrtz58sg4zndag6pcw3hs392s98j
Σε περιοχές όπου το άκαρι έχει εγκατασταθεί εξετάζεται ο σφραγισμένος γόνος. H χρήση χαρτονιού αλειμμένου με βαζελίνη στη βάση της κυψέλης βοηθά στην ανίχνευση των ακάρεων που πέφτουν. Το άκαρι μολονότι μικρότερο από το βαρρόα εντοπίζεται πιο εύκολα στις ακμαίες μέλισσες λόγω της γρήγορης κίνησής του στις κηρήθρες.
Συμπτώματα
Τα συμπτώματα μοιάζουν αρκετά με εκείνα του βαρρόα
- Γόνος διάσπαρτος με βυθισμένα καλύμματα και νεκρές προνύμφες και νύμφες
- Μέλισσες με παραμορφωμένα φτερά και πόδια λόγω ιώσεων.
- Αυξημένη θνησιμότητα του γόνου
- Ο πληθυσμός του μελισσιού μειώνεται σημαντικά και χωρίς θεραπεία χάνεται σε 1-2 μήνες.
- Μέλισσες που δεν μπορούν να πετάξουν, σέρνονται μπροστά στην είσοδο
Επικινδυνότητα για τις μέλισσες
Ο γρήγορος κύκλος αναπαραγωγής, η σύντομη περίοδος εκτός γόνου, και η δυνατότητα αναπαραγωγής παρθενογενετικά, καθιστούν το Tropilaelaps ένα ιδιαίτερα επικίνδυνο για τις μέλισσες άκαρι.
Συγκριτικά με το βαρρόα εμφανίζει ταχύτερο κύκλο αναπαραγωγής και μεγαλύτερη αναπαραγωγική ικανότητα. Εάν δεν ληφθούν άμεσα μέτρα αντιμετώπισης, οι συνέπειες της προσβολής ενδέχεται να είναι σοβαρότερες και πιο άμεσες από εκείνες του βαρρόα.
Επικοινωνία με τους αρμόδιους φορείς εάν βρεθεί ύποπτο άκαρι
Σταματήστε αμέσως οποιεσδήποτε μετακινήσεις ή διάθεση μελισσοκομικού υλικού σε άλλους συναδέλφους μελισσοκόμους. Μην προσπαθήσετε να αποκρύψετε το εύρημα γιατί η κατάσταση θα εξελιχθεί σε ανεξέλεγκτη. Τα μελίσσια σας δεν θα καούν, θα προστατευτούν.
Επικοινωνήστε άμεσα με τις Κτηνιατρικές Υπηρεσίες ή τους ειδικούς επιστήμονες στα Πανεπιστήμια και Ινστιτούτα της χώρας. Για την εργαστηριακή επιβεβαίωση του είδους απαιτούνται φωτογραφίες, δείγμα ακάρεος (νεκρού), στοιχεία μελισσοκόμου, ημερομηνία, θέση μελισσοκομείου και πληροφορίες για πρόσφατες μετακινήσεις/αγορές μελισσών ή πλαισίων.
Αντιμετώπιση με διακοπή του γόνου.
Η «αχίλλειος πτέρνα» του Tropilaelaps είναι η βιολογική του αδυναμία να πεθαίνει από ασιτία μέσα σε 2 έως 3 ημέρες όταν το μελίσσι στερείται σφραγισμένο γόνο. Η αδυναμία αυτή του ακάρεος μπορεί να αξιοποιηθεί στην πράξη με μέτρα όπως:
Εγκλωβισμός βασίλισσας: Ο τεχνητός εγκλωβισμός της βασίλισσας για 9–10 ημέρες (ώστε να σταματήσει ο κύκλος του ανοιχτού γόνου) ή για 25 ημέρες (για πλήρη απουσία γόνου) μηδενίζει τους πληθυσμούς του ακάρεος.
Δημιουργία παραφυάδων χωρίς γόνο: Οι νέες παραφυάδες θα πρέπει να διατηρούνται τουλάχιστο 7 ημέρες χωρίς γόνο, ώστε να εξαλειφθούν όλα τα ακάρεα. Στο διάστημα αυτό μπορεί να γίνει ταυτόχρονη καταπολέμηση του βαρρόα με τα γνωστά βιολογικά ή χημικά σκευάσματα
Αγοραπωλησία μελισσιών σε μελισσοδέματα χωρίς γόνο. Τα μελισσοδέματα θα αντικαταστήσουν την κλασσική αγορά ολόκληρων μελισσιών με γόνο, σε περιοχές όπου το άκαρι έχει εγκατασταθεί.
Διατήρηση μελισσιών χωρίς γόνο το χειμώνα. Μια παρατεταμένη και πλήρη διακοπή γόνου τους χειμωνιάτικους μήνες για περισσότερο από 7-10 ημέρες, αναμένεται να προκαλέσει μεγάλη θνησιμότητα του Tropilaelaps και πιθανώς να οδηγήσει σε εξάλειψη του πληθυσμού του.
Η φυσική αυτή εξάλειψη δεν είναι απόλυτα εγγυημένη γιατί σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, τα μελίσσια σπάνια μένουν εντελώς χωρίς γόνο καθ’ όλη τη διάρκεια του χειμώνα. Εξαιτίας των κλιματικών αλλαγών, ο χειμώνας πια δεν είναι τόσο ψυχρός και παρατεταμένος. Εάν η βασίλισσα γεννήσει ελάχιστα έστω μια μικρή κηλίδα γόνου μεγέθους παλάμης, αυτό είναι αρκετό για να επιβιώσουν τα ακάρεα μέχρι την άνοιξη. Σε ένα μελισσοκομείο με μεγάλο αριθμό μελισσιών είναι σχεδόν αδύνατο σ’ όλα τα μελίσσια να μηδενιστεί ο γόνος. Εάν έστω σε μερικά διατηρηθεί ο γόνος, οι πληθυσμοί του Tropilaelaps, οι οποίοι θα επιζήσουν θα επιμολύνουν τα υπόλοιπα μελίσσια την άνοιξη.
Στην πράξη έχει παρατηρηθεί το άκαρι να ξεχειμωνιάζει με επιτυχία σε εύκρατα κλίματα (Βόρεια Κίνα, Κορέα), παρότι θεωρητικά οι μακρές περίοδοι χωρίς γόνο θα έπρεπε να το εξαλείφουν. Αυτό οφείλεται στις μικρές «κηλίδες» γόνου που διατηρούσαν τα μελίσσια αυτά.
Μια ελπιδοφόρα λύση είναι τα αποτελέσματα της έρευνας της Σοφίας Γούναρη η οποία μαζί με τους συνεργάτες της μετέφερε μελίσσια τους χειμωνιάτικους μήνες, σε υψόμετρο >1500 μέτρα. Όλα τα μελίσσια για διάστημα 4 περίπου μηνών παρέμειναν χωρίς κανένα ίχνος γόνου και βγήκαν την άνοιξη με ιδιαίτερη διάθεση για εκτροφή γόνου και ανάπτυξη. Η λύση αυτή θα είναι σωτήρια σε περιοχές όπως είναι η Κρήτη στις οποίες τα μελίσσια διατηρούν γόνο καθ’ όλη τη διάρκεια του χειμώνα.
Επαναμόλυνση
Ακόμη κι αν τα μελίσσια απαλλαγούν από το άκαρι κατά τη διάρκεια του χειμώνα, όταν αρχίσει ξανά η εκτροφή γόνου, μπορεί να επαναμολυνθούν γρήγορα από άλλα μελίσσια μέσω λεηλασίας ή παραπλανημένων μελισσών από γειτονικά μελισσοκομεία.
Η επαναμόλυνση αποτελεί σημαντικό πρόβλημα. Η θεραπεία ενός μελισσιού χωρίς έλεγχο των γειτονικών, δεν είναι αρκετή.
Θεραπευτική αγωγή με βιολογικά και χημικά μέσα 
Χρησιμοποιούνται οι ίδιες ουσίες που χρησιμοποιούνται και εναντίον του βαρρόα με μια σαφής διαφορά. Στην περίπτωση του βαρρόα η επέμβαση στοχεύει το άκαρι όταν βρίσκεται πάνω στις ενήλικες μέλισσες ενώ στην περίπτωση του Tropilaelaps όταν βρίσκεται μέσα στο σφραγισμένο γόνο. Γι’ αυτό και αρκετά από τα συνήθη ακαρεοκτόνα εναντίον του βαρρόα αποδείχθηκαν ανεπαρκή σε μεγάλο βαθμό εναντίον του νέου ακάρεος.
Η μόνη δραστική ουσία που μπορεί να διεισδύσει στα σφραγισμένα κελιά είναι το μυρμηκικό οξύ. Στις Ασιατικές χώρες όπου το άκαρι αποτελεί μια μόνιμη προσβολή, το μυρμηκικό οξύ είναι η κυρίαρχη επιλογή και αποδεικνύεται ιδιαίτερα αποτελεσματικό. Χρειάζεται όμως ιδιαίτερη προσοχή γιατί τόσο η αποτελεσματικότητά του εναντίον του ακάρεος, όσο και η τοξικότητά του στις μέλισσες επηρεάζονται από τις θερμοκρασίες του περιβάλλοντος και τη δύναμη του μελισσιού.
Το οξαλικό οξύ και τα χημικά σκευάσματα (αμιτραζ, φλουβαλινέιτ, φλουμεθριν κουμαφώς) έχουν περιορισμένη αποτελεσματικότητα όταν υπάρχει σφραγισμένος γόνος.
Στις Ασιατικές χώρες, χρησιμοποιείται η συνδυασμένη αντιμετώπιση και η ολοκληρωμένη διαχείριση του μελισσιού. Δηλαδή έγκαιρη ανίχνευση, διακοπή γόνου, κατάλληλη θεραπεία, επανέλεγχος και αποφυγή επαναμόλυνσης.
Συμπέρασμα
Η Τουρκία πρέπει αυτή τη στιγμή, να αντιμετωπίζεται ως περιοχή σημαντικού κινδύνου εισαγωγής του Tropilaelaps, όχι όμως ως χώρα με επιβεβαιωμένη προσβολή. Από τη στιγμή που θα επιβεβαιωθεί επίσημα η εγκατάσταση του επικίνδυνου ακάρεος στη γειτονική χώρα, θα πρέπει να θεωρηθεί και δυνητικά επίφοβη για την εισαγωγή του στην Ελλάδα μέσω μελισσών που εισάγονται κρυφά ή φανερά από την Τουρκία ή και από αφεσμούς που περνούν τα γειτονικά σύνορα και να παρθούν μέτρα. Το ίδιο δυστυχώς θα πρέπει να γίνει με τη Κύπρο, όπου οι κατεχόμενες περιοχές και η Τουρκία είναι «συγκοινωνούντα δοχεία». Ήδη, έχει διαπιστωθεί ότι η κυπριακή φυλή μελισσών έχει διασταυρωθεί με την Apis mellifera analoliaca που είναι η ιθαγενής φυλή της Τουρκίας (Kandemir et al., 2006. Apidologie 37:547-555). Από τη Κύπρο ως γνωστό εισάγεται στην Ελλάδα, κάθε χρόνο μεγάλος αριθμός βασιλισσών.
Η σημαντικότερη άμυνα για την Ελλάδα είναι η βιοασφάλεια, η συστηματική επιτήρηση και η άμεση εργαστηριακή επιβεβαίωση οποιουδήποτε ύποπτου δείγματος. Η άμεση επικοινωνία με τους αρμόδιους φορείς επιβάλλεται.
Το παράσιτο Tropilaelaps mercedesae αποτελεί έναν από τους πλέον επικίνδυνους εξωπαρασιτικούς εχθρούς της Apis mellifera, γιατί εμφανίζει ταχύτερο κύκλο αναπαραγωγής και μεγαλύτερη αναπαραγωγική ικανότητα από το άκαρι Varroa destructor. Πλεονεκτεί έναντι του βαρρόα γιατί βρίσκεται στο μεγαλύτερο διάστημα της ζωής του εντός του κλειστού κελιού, όπου προστατεύεται από τα ακαρεοκτόνα σκευάσματα κυψέλης. Χωρίς γόνο δεν μπορεί να ζήσει παρά μόνο μερικές ημέρες.
Η ιδιαίτερη εξάρτησή του από τον γόνο είναι ταυτόχρονα μεγάλο πλεονέκτημα αλλά και μεγάλη αδυναμία. Πάνω σ’ αυτό ακριβώς το σημείο στηρίζεται και η όλη στρατηγική αντιμετώπισής του. Η στέρηση της τροφής και του χώρου αναπαραγωγής του σε συνδυασμό με την κατάλληλη φαρμακευτική αγωγή μπορούν να δώσουν λύσεις. Αντίθετα με το βαρρόα, ο στόχος εκρίζωσης του Tropilaelaps είναι εφικτός, χρειάζεται όμως οργάνωση, μεθοδικότητα και καθοδήγηση, στοιχεία που αυτή την στιγμή απουσιάζουν από την ελληνική μελισσοκομία. Μεμονωμένες προσπάθειες μπορούν να δώσουν ικανοποιητικά αποτελέσματα. Εάν όμως δεν συνεργαστούν και συντονιστούν τα γειτονικά μελισσοκομεία, το αποτέλεσμα θα είναι προσωρινό λόγω της ιδιαίτερα μεγάλης ταχύτητας επαναμόλυνσης που παρουσιάζει το νέο άκαρι.
Η Ελλάδα ειδικά, θα πρέπει να δώσει μεγαλύτερο βάρος στην έγκαιρη ανίχνευση και στην αποτροπή της διασποράς παρά στην αναζήτηση ενός «μαγικού» φαρμάκου αντιμετώπισης. Εάν το Tropilaelaps εντοπιστεί νωρίς σε μια νέα περιοχή, μπορεί να περιοριστεί η εξάπλωσή του χωρίς κάψιμο των μελισσιών και καταστροφή ολόκληρων μελισσοκομείων.
Ανδρέας Θρασυβούλου
Ομότιμος Καθηγητής
