Ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός (ΕΕ) 2016/429 (Νόμος για την Υγεία των Ζώων) αποτελεί τη βασική ευρωπαϊκή νομοθεσία που εφαρμόζεται άμεσα στις χώρες μέλη της ΕΕ για την πρόληψη και τον έλεγχο των μεταδοτικών ασθενειών των ζώων. Ο Κατ’ εξουσιοδότηση Κανονισμός (ΕΕ) 2018/1882 κατατάσσει τις ζωονόσους σε πέντε κατηγορίες:
Κατηγορίας Α: καταγεγραμμένη νόσος που δεν εμφανίζεται συνήθως στην Ένωση και για την οποία πρέπει να ληφθούν άμεσα μέτρα εκρίζωσης αμέσως μόλις εντοπιστεί.
Κατηγορίας Β: καταγεγραμμένη νόσος η οποία πρέπει να τεθεί υπό έλεγχο σε όλα τα κράτη μέλη με σκοπό την εκρίζωσή της από το σύνολο της Ένωσης.
Κατηγορίας Γ: καταγεγραμμένη νόσος η οποία αφορά ορισμένα κράτη μέλη και για την οποία απαιτούνται μέτρα ώστε να αποτραπεί η εξάπλωσή της σε περιοχές της Ένωσης που έχουν επισήμως καθεστώς απαλλαγής από τη νόσο ή διαθέτουν προγράμματα εκρίζωσης για τη σχετική καταγεγραμμένη νόσο.
Κατηγορίας Δ: καταγεγραμμένη νόσος για την οποία απαιτούνται μέτρα προκειμένου να αποτραπεί η εξάπλωσή της μετά την είσοδό της στην Ένωση ή λόγω μετακινήσεων μεταξύ κρατών μελών. ·
Κατηγορίας Ε: καταγεγραμμένη νόσος για την οποία συντρέχει ανάγκη επιτήρησης εντός της Ένωσης.
Η κατάταξη των νοσημάτων των μελισσών σύμφωνα με τον κανονισμό αυτό δίνεται στον πίνακα 1.
Πίνακας 1. Κατάταξη μελισσονόσων σύμφωνα με το Παράρτημα του άρθρου 2 (Καν.(ΕΕ)2018/1882)
Διατάξεις περί θανάτωσης των ζώων, αναφέρονται στα άρθρα 53–71 και αφορούν την κατηγορία Α. ΔΕΝ ΕΦΑΡΜΟΖΟΝΤΑΙ στην περίπτωση του Tropilaelaps που ανήκει στις κατηγορίες Δ+E
Νομοθεσία ειδικά για το άκαρι Tropilaelaps: Ο κατ’ εξουσιοδότηση Κανονισμός (ΕΕ) 2020/688, που συμπληρώνει τον 2016/429, αναφέρει στο άρθρο 48 για τη μετακίνηση μελισσών σε άλλο κράτος μέλος απαιτείται μεταξύ άλλων οι μέλισσες και οι κυψέλες προέλευσης να μην παρουσιάζουν σημεία Αμερικανικής σηψιγονίας, Aethina tumida ή Tropilaelaps spp.. Επιπλέον το ίδιο άρθρο προβλέπει:
-Το μελισσοκομείο προέλευσης να βρίσκεται στο κέντρο κύκλου τουλάχιστον 100 km, εντός του οποίου δεν έχει αναφερθεί προσβολή από Tropilaelaps spp., και δεν εφαρμόζονται περιορισμοί λόγω ύποπτου ή επιβεβαιωμένου κρούσματος Tropilaelaps spp..
Αυτό σημαίνει ότι τίθεται υγειονομικός περιορισμός για τη μετακίνηση μελισσών προς άλλα κράτη μέλη, με βάση την κατάσταση της περιοχής προέλευσης και η ακτίνα των 100 km είναι ζώνη/κριτήριο για τις μετακινήσεις, και όχι αυτόματη «ζώνη θανάτωσης».
Εναρμόνιση Εθνικής Νομοθεσίας με τους Ευρωπαϊκούς Κανονισμούς
Οι Ευρωπαϊκοί Κανονισμοί (όπως ο 2016/429 και ο 2018/1882) έχουν άμεση και ισχύουσα εφαρμογή σε όλα τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τη στιγμή της θέσπισής τους, χωρίς να απαιτείται μεταφορά τους στο εθνικό δίκαιο με τη μορφή τυπικού νόμου (όπως συμβαίνει με τις Οδηγίες).
Ο Κανονισμός 2018/1882 αποτελεί Εκτελεστικό Κανονισμό της Επιτροπής που ταξινομεί τις νόσους των ζώων και εφαρμόζεται απευθείας παράλληλα με τις ετήσιες αποφάσεις των προγραμμάτων επιτήρησης νόσων του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης & Τροφίμων, όπως η Υ.Α. 128947/62944/2025 – ΦΕΚ Β’ 2576/2025).
Πρώτη εμφάνιση σε κράτος μέλος της ΕΕ
Πολιτεία: Η πρώτη επιβεβαιωμένη εμφάνιση Tropilaelaps spp. σε κράτος μέλος, δεν συνεπάγεται αυτομάτως βάσει του Κανονισμού (ΕΕ) 2016/429 υποχρεωτική θανάτωση των μελισσιών του προσβεβλημένου μελισσοκομείου ούτε, των γειτονικών μελισσοκομείων (κατηγορία Δ+E). Για την κατηγορία Ε εφαρμόζεται το άρθρο 18(1)(b) του 2016/429 σύμφωνα με το οποίο οι φορείς πρέπει να ενημερώνουν την αρμόδια αρχή το συντομότερο δυνατόν όταν υπάρχει υποψία ή ανιχνεύεται νόσος της κατηγορίας Δ+ Ε. Επίσης το άρθρο 19 προβλέπει κοινοποίηση στην Επιτροπή και στα άλλα κράτη μέλη για εκείνες τις εκδηλώσεις για τις οποίες απαιτείται άμεση κοινοποίηση ώστε να ληφθούν εγκαίρως τα αναγκαία μέτρα διαχείρισης κινδύνου.
Το σαφές ενωσιακό μέτρο που προκύπτει ειδικά για την Tropilaelaps είναι κυρίως επιτήρηση/κοινοποίηση και περιορισμοί στις μετακινήσεις, με ιδιαίτερα σημαντική την ακτίνα των 100 km του άρθρου 48 του Κανονισμού 2020/688
Μελισσοκόμοι: Θα πρέπει να σταματήσουν αμέσως οποιασδήποτε μετακινήσεις ή διάθεση μελισσοκομικού υλικού σε άλλους συναδέλφους μελισσοκόμους. Να μην προσπαθήσουν να αποκρύψουν το εύρημα γιατί η κατάσταση θα εξελιχθεί σε ανεξέλεγκτη και να μην εισάγουν βασίλισσες και μέλισσες από χώρες με επιβεβαιωμένη προσβολή.. Δεν θα καταστραφούν τα μελίσσια αλλά θα σωθούν.
Εάν εντοπιστεί ύποπτο δείγμα οι μελισσοκόμοι θα πρέπει να επικοινωνήσουν άμεσα με τις Κτηνιατρικές Υπηρεσίες ή τους ειδικούς επιστήμονες στα Πανεπιστήμια και Ινστιτούτα της χώρας. Για την εργαστηριακή επιβεβαίωση του είδους απαιτούνται δείγματα του ακάρεος (νεκρού), στοιχεία μελισσοκόμου, ημερομηνία, θέση μελισσοκομείου και πληροφορίες για πρόσφατες μετακινήσεις/αγορές μελισσών ή πλαισίων.
Η μη θάνατωση των μελισσών ισχύει και για το Aethina?
Το Aethina tumida (Μικρό Σκαθάρι της Κυψέλης) κατατάσσεται στην κατηγορία Δ+Ε του όπου δεν συνεπάγεται υποχρεωτική θανάτωση όλων των μελισσιών. Εντούτοις, όταν εντοπίστηκε στην Καλαβρία της Νοτίου Ιταλίας το 2014, ένας πολύ μεγάλος αριθμός μελισσιών κάηκε υποχρεωτικά. Η απόφαση για την θανάτωση των μελισσιών στην Ιταλία βασίστηκε στο εθνικό πλαίσιο εκτάκτου ανάγκης και στους κανόνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης περί εκρίζωσης (eradication) και δεν παραβίασε το ενωσιακό δίκαιο, για δύο βασικούς λόγους:
α) Ο Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2018/1882 και ο Νόμος για την Υγεία των Ζώων (Καν. 2016/429) δεν υπήρχαν όταν εμφανίστηκε στην Ιταλία το σκανθάρι το 2014.
β) Τα Κράτη μέλη έχουν δικαίωμα, όταν μια νόσος εμφανίζεται για πρώτη φορά σε μια περιοχή, βάσει της αρχής της προφύλαξης, να εφαρμόσουν επιθετική στρατηγική άμεσης εκρίζωσης (stamping out) προτού το παράσιτο εγκατασταθεί μόνιμα.
Ανεξάρτητα εάν το παράσιτο ανήκει στην κατηγορία Δ+Ε όπως είναι το Aethina το Κράτος μέλος μπορεί να επικαλεστεί την αρχή της προφύλαξης και να επιβάλλει την υποχρεωτική θανάτωση των μελισσών.
Μπορεί η αρχή της προφύλαξης, να εφαρμοστεί και στην περίπτωση του Tropilaelaps και να επιτραπεί η υποχρεωτική θανάτωση των μελισσών?
Ο Καν. 2016/429 διέπεται από την Αρχή της Αναλογικότητας (άρθρο 5 ΣΕΕ),σύμφωνα με την οποία τα μέτρα που ορίζονται ή εγκρίνονται από την ΕΕ πρέπει να είναι αποτελεσματικά χωρίς να προκαλούν υπερβολική οικονομική ζημία όταν υπάρχουν ηπιότερες μέθοδοι.
Στην περίπτωση του Tropilaelaps η διακοπή της ωοτοκίας με περιορισμό της βασίλισσας, ή η απομάκρυνση/θανατωση μόνο του γόνου δημιουργεί ένα «κενό γόνου» (brood break) το οποίο σε συνδυασμό με εγκεκριμένες ακαρεοκτόνες θεραπείες θεωρείται επιστημονικά επαρκής για την εκρίζωση μιας τοπικής εστίας (στοχευμένη παρέμβαση). Το κάψιμο ολόκληρου του μελισσοκομείου θα ήταν δυσανάλογο μέτρο για ένα παράσιτο που πεθαίνει σε 3 ημέρες (το πολύ 7 ημέρες υπό ειδικές συνθήκες) χωρίς γόνο. Η διάσωση του ζωικού κεφαλαίου είναι σημαντικός παράγοντας επιλογής της διαχείρισης μιας πρώτης εισβολής για την ΕΕ.
Επιπρόσθετα ο Κανονισμός (ΕΕ) 2018/1882 διαχωρίζει τα μέτρα αντιμετώπισης ανάλογα με τα χαρακτηριστικά του κάθε παρασίτου. Υπάρχει βιολογική ειδοποιός διαφορά του Tropilaelaps mercedesae από το Aethina tumida. Το πρώτο εξαρτάται αποκλειστικά από την παρουσία σφραγισμένου γόνου για τη διατροφή και την αναπαραγωγή του. Το δεύτερο ζει για μήνες εκτός γόνου, πετά σε μεγάλες αποστάσεις, τρέφεται με μέλι/γύρη και οι προνύμφες και οι νύμφες στο έδαφος έξω από την κυψέλη. Η απλή διακοπή γόνου δεν το εξοντώνει. Για τους λόγους αυτούς στην Ιταλία επιλέχθηκε αρχικά το κάψιμο των κυψελών και η απολύμανση του εδάφους.
Γι’ αυτό μολονότι το Tropilaelaps και το Aethina ανήκουν στην ίδια κατηγορία σύμφωνα με τον Κανονισμό της ΕΕ δέχονται εντελώς ξεχωριστή διαχείριση κατά την πρώτη εμφάνισή τους σε χώρα μέλος της ΕΕ. Στο Tropilaelaps τα μελίσσια περιορίζονται, στο Aethina θανατώνονται
Διαφοροποίηση της Ελλάδας από τους Ευρωπαϊκούς κανονισμούς
Το άρθρο 4 παράγραφος 1 της Κοινής Υπουργικής Απόφασης (ΚΥΑ) ΥΑ 44441/2026 (ΦΕΚ Β΄ 971/20.02.2026) αναφέρεται σε υποχρεωτική καταστροφή των μελισσιών και των κυψελών με επιβεβαιωμένες ή ύποπτες εστίες προσβολής από τα εξωπαράσιτα Tropilaelaps spp and Aethina tumida.
Το συγκεκριμένο άρθρο της ΚΥΑ 44441/2026 έρχεται σε ευθεία αντίθεση με τους Ευρωπαϊκούς Κανονισμούς. Η ΚΥΑ είναι πρωτίστως πράξη χρηματοδότησης/αποζημίωσης και όχι κατ’ ανάγκην η ίδια η πρωτογενής πράξη που δημιουργεί την κτηνιατρική εξουσία για τη θανάτωση. Δεν είναι από μόνη «πηγή εξουσίας» για τη θανάτωση. Μπορεί να ορίζει εθνικούς κανόνες για το πώς και πόσο αποζημιώνονται οι κτηνοτρόφοι, καθώς τα ζητήματα αποζημιώσεων, ΔΕΝ μπορεί όμως να ορίσει διαφορετικές υγειονομικές απαιτήσεις, διαφορετικές κατηγοριοποιήσεις νόσων (τις οποίες ορίζει ο Καν. 2018/1882) ή να αναιρεί υποχρεώσεις επιτήρησης και μέτρων ελέγχου που επιβάλλει ο Κανονισμός (ΕΕ) 2016/429 (Νόμος για την Υγεία των Ζώων). Νομικά μια ΚΥΑ δεν μπορεί να είναι αντίθετη ή να τροποποιεί διατάξεις του Ευρωπαϊκού Κανονισμού (ΕΕ) 2016/429 ή του Εκτελεστικού Κανονισμού (ΕΕ) 2018/1882.
Δεν υπάρχει νομική βάση στην οποία η ελληνική αρμόδια αρχή μπορεί να επιβάλει την υποχρεωτική θανάτωση σε ύποπτη εστία Tropilaelaps, δεδομένου ότι η νόσος είναι Δ+E και όχι Α. Με βάση της αρχής της αναλογικότητας (άρθρο 5 Καν. 2016/429), εφαρμόζονται οι ηπιότερες μέθοδοι περιορισμού, όταν είναι αποτελεσματικές . Στην περίπτωση του Tropilaelaps η διακοπή της ωοτοκίας με περιορισμό της βασίλισσας, και η δημιουργία «κενού γόνου» (brood break) σε συνδυασμό με εγκεκριμένες ακαρεοκτόνες θεραπείες θεωρείται επιστημονικά επαρκής για την εκρίζωση μιας τοπικής εστίας (στοχευμένη παρέμβαση). Το κάψιμο ολόκληρου του μελισσοκομείου θεωρείται και είναι δυσανάλογο μέτρο για ένα παράσιτο που πεθαίνει σε 3 ημέρες (το πολύ 7 ημέρες υπό ειδικές συνθήκες) χωρίς γόνο προκαλεί υπερβολική οικονομική ζημία και άσκοπη απώλεια ζωικού κεφαλαίου.
Πώς μπορεί να αντιδράσει ο μελισσοκομικός κλάδος
Στην περίπτωση επιβολής θανάτωσης των μελισσών υπάρχει διαδικασία ένστασης εντός 5 ημερών από την κοινοποίηση ( άρθρο 14(2) ν. 4235/2014). Η ένσταση εξετάζεται από τριμελή επιτροπή, ένα μέλος της οποίας υποδεικνύει ο ίδιος ο μελισσοκόμος. Παράλληλα ο μελισσοκόμος μπορεί να ζητήσει δικαστική προστασία μέσω της οποίας θα υποβάλλει αίτημα αναστολής εκτέλεσης διοικητικής πράξης η οποία είναι αντίθετη με τους κανονισμούς της ΕΕ.
Ταυτόχρονα οι μελισσοκομικοί φορείς θα πρέπει να προστρέξουν σε :
- Διοικητική / Δικαστική Προσφυγή: Η ΚΥΑ μπορεί να προσβληθεί ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας (ΣτΕ) με αίτηση ακύρωσης λόγω παραβίασης του ενωσιακού δικαίου.
- Καταγγελία στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή: Κάθε πολίτης ή φορέας μπορεί να υποβάλει καταγγελία στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή για μη ορθή εφαρμογή του Ενωσιακού Δικαίου από το κράτος μέλος της ΕΕ.
- Απευθείας Εφαρμογή: Τα δικαστήρια και οι διοικητικές αρχές υποχρεούνται να εφαρμόσουν τον Ευρωπαϊκό Κανονισμό και να αφήσουν ανεφάρμοστη την αντίθετη διάταξη της ΚΥΑ.
Σύμφωνα με το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Άρθρο 288 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της ΕΕ – ΣΛΕΕ) και τη νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης :
- Οι Ευρωπαϊκοί Κανονισμοί ισχύουν άμεσα και δεσμευτικά σε όλα τα κράτη μέλη από την ημερομηνία εφαρμογής τους.
- Το Ευρωπαϊκό Δίκαιο υπερισχύει οποιασδήποτε εθνικής διάταξης, συμπεριλαμβανομένων των νόμων, προεδρικών διαταγμάτων και υπουργικών αποφάσεων.
- Εάν μια εθνική πράξη (όπως μια ΚΥΑ) έρχεται σε σύγκρουση με έναν Ευρωπαϊκό Κανονισμό, η εθνική διάταξη θεωρείται ανίσχυρη και ανεφάρμοστη στο βαθμό που αντίκειται στον Κανονισμό.
Ανδρέας Θρασυβούλου
Ομότιμος Καθηγητής ΑΠΘ
